GS.VS Trần Huy Liệu (Kì 3): Người anh cả kiến tạo nền sử học hiện đại
Từ giã những trọng trách chính trị để trở về với mạch nguồn quá khứ, Trần Huy Liệu đã dồn trọn tâm huyết dựng xây hệ thống thiết chế và phương pháp luận cho ngành sử học nước nhà.
Có những ngã rẽ không bắt đầu từ sự tính toán, mà được định đoạt bởi tiếng gọi của lương tri và thời cuộc.
Khi những trang sử chói lọi của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám vừa lắng xuống, khi chiếc ấn vàng và thanh kiếm triều Nguyễn đã được bàn giao trọn vẹn cho nhân dân, người đàn ông từng đứng ở tâm bão quyền lực ấy lại chọn cho mình một lối đi thầm lặng hơn: cúi xuống nhặt nhạnh từng mảnh vỡ thời gian, dựng lại phôi thai cho một nền sử học tưởng chừng như chưa từng có hình hài.
Đó là hành trình Trần Huy Liệu rời bỏ chiếc ghế quyền quan để trở thành người khai hoang mở lối cho ngôi đền khoa học nước nhà.
Bước ngoặt từ giã chính trường để trở về với mạch nguồn quá khứ
Sau thắng lợi vĩ đại của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và những năm tháng đầu tiên kiên cường kháng chiến chống thực dân Pháp, cuộc đời hoạt động phong phú của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu bước vào một ngã rẽ mang tính bước ngoặt. Với uy tín chính trị to lớn cùng kinh nghiệm lãnh đạo qua các phong trào yêu nước, báo chí, ngục thất đế quốc và những cương vị trọng yếu trong Chính phủ lâm thời như Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền, Phó Chủ tịch Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam, ông đã đưa ra một quyết định mang tính lịch sử cho chặng đường tiếp theo của cuộc đời mình.
Thế nhưng, sự thôi thúc từ mạch nguồn lịch sử và niềm say mê nghiên cứu quá khứ - vốn nảy nở từ những ngày đầu cầm bút làm báo ở Nam Kỳ - cuối cùng đã trọn vẹn chiếm ưu thế. Trần Huy Liệu quyết định dồn toàn bộ tâm huyết, trí tuệ và quãng đời còn lại cho một sứ mệnh mới mẻ nhưng vô cùng nặng nhọc: xây dựng và phát triển nền sử học cách mạng Việt Nam.
Đồng chí Trần Huy Liệu là một chiến sĩ cách mạng kiên cường, một nhà hoạt động văn hóa và tư tưởng xuất sắc, người anh cả của ngành sử học nước ta.
- Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng
Quyết định này không phải là một sự chuyển hướng ngẫu nhiên hay ngắt quãng trong tư tưởng của ông. Xuyên suốt hành trình dấn thân, từ những bài viết cổ vũ tinh thần yêu nước, việc thành lập Cường học thư xã cho đến những năm tháng tự nghiên cứu trong tù đày, Trần Huy Liệu luôn nhìn thấy ở lịch sử một thứ vũ khí tinh thần sắc bén để bồi đắp lòng tự tôn dân tộc và giáo dục ý thức cộng đồng. Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập và đang bước vào cuộc kháng chiến trường kì, việc ghi lại lịch sử dân tộc dưới lăng kính khoa học Mác-xít trở thành một nhiệm vụ chiến lược cấp bách. Lịch sử không chỉ để ghi nhớ quá khứ, mà phải trở thành cẩm nang hành động, giúp nhân dân ta hiểu rõ cội nguồn sức mạnh và củng cố niềm tin vào tương lai chiến thắng.
Khởi nguyên từ chiến khu Việt Bắc: Sự ra đời của Ban Văn - Sử - Địa
Nhận thức sâu sắc sứ mệnh ấy, ngay giữa lúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra ở giai đoạn ác liệt nhất tại chiến khu Việt Bắc, Trần Huy Liệu đã đề xuất và trực tiếp tham gia tổ chức một cơ quan chuyên trách về nghiên cứu khoa học xã hội.
Ngày 2/12/1953, Ban Nghiên cứu Lịch sử - Địa lí - Văn học (thường được giới nghiên cứu gọi tắt là Ban Văn - Sử - Địa) chính thức được thành lập dưới sự chủ trì trực tiếp của ông. Đây là một dấu mốc vô cùng quan trọng, được xem là hạt nhân khởi nguyên, đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho sự hình thành và phát triển của hệ thống các cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội chuyên nghiệp tại nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Việc thành lập Ban Văn - Sử - Địa giữa bom đạn chiến khu không chỉ khẳng định tầm nhìn chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn là kết tinh từ tâm huyết, sự trăn trở không mệt mỏi của Trần Huy Liệu. Trong hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề, từ tài liệu lưu trữ, phương tiện làm việc cho đến đội ngũ nhân lực, ông đã từng bước quy tụ các trí thức, nhà nghiên cứu tâm huyết, vừa làm vừa học, vừa xây dựng phương pháp luận.
Ban Văn - Sử - Địa đã mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới mẻ cho ngành khoa học lịch sử nước nhà: kết hợp chặt chẽ giữa sử học, địa lí học và văn học để phác họa một cách toàn diện đời sống, quá trình lao động, đấu tranh và sáng tạo của nhân dân Việt Nam qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước.
Người Viện trưởng đầu tiên và hành trình xây dựng hệ thống thiết chế khoa học
Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc vào năm 1954, đất nước bước vào thời kỳ quá độ xây dựng chủ nghĩa xã hội và làm hậu phương lớn cho tiền tuyến miền Nam, yêu cầu về một cơ quan nghiên cứu khoa học chuyên sâu, quy mô lớn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Dưới sự dẫn dắt và tầm nhìn tổ chức sắc bén của Trần Huy Liệu, các thiết chế khoa học lịch sử lần lượt được định hình và ra đời.
Ngày 6/2/1960, Viện Sử học chính thức được thành lập, đánh dấu một bước trưởng thành vượt bậc của ngành sử học Việt Nam. Xứng đáng với uy tín và những đóng góp to lớn của mình, Trần Huy Liệu được bổ nhiệm giữ chức Viện trưởng đầu tiên của Viện Sử học. Bên cạnh đó, ông còn gánh vác trọng trách làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, góp phần định hướng toàn diện cho sự phát triển của các ngành khoa học xã hội trong cả nước.
Không dừng lại ở phạm vi quốc gia, uy tín khoa học và những cống hiến của ông đã vươn tầm ảnh hưởng ra thế giới. Ngày 26/2/1966, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam ra đời, và Trần Huy Liệu được toàn thể đại hội tín nhiệm bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Hội. Với những công trình nghiên cứu có giá trị lớn và đóng góp xuất sắc cho sự nghiệp khoa học quốc tế, ông đã vinh dự được bầu làm Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Dân chủ Đức.
Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn từ đầu thập niên 1950 đến giữa thập niên 1960, từ con số không, Trần Huy Liệu đã cùng các cộng sự đặt nền móng vững chắc, xây dựng nên toàn bộ hệ thống thiết chế cơ bản của ngành sử học cách mạng Việt Nam hiện đại: từ cơ quan nghiên cứu nền móng (Ban Văn - Sử - Địa), viện nghiên cứu chuyên ngành (Viện Sử học) cho đến tổ chức xã hội nghề nghiệp rộng lớn (Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam).
Tầm nhìn của một nhà tổ chức thiên tài và phương pháp luận "lịch sử từ nhân dân"
Tầm vóc vĩ đại của Trần Huy Liệu trong vai trò "người anh cả" của nền sử học cách mạng không chỉ được đo lường bằng các chức vụ hay các cơ quan do ông đứng đầu, mà trước hết nằm ở tư duy của một nhà tổ chức thiên tài và một nhà phương pháp luận sắc sảo.
Khi xây dựng đội ngũ nghiên cứu cho Viện Sử học và các cơ quan tiền thân, ông luôn biết cách chiêu mộ, tập hợp và phát huy tối đa trí tuệ của các bậc học giả uyên bác, các trí thức lớn của đất nước - dù họ xuất thân từ nền giáo dục cũ hay mới - để cùng chung tay xây dựng nền sử học nước nhà. Ông đặc biệt quan tâm đến công tác đào tạo, dìu dắt lớp cán bộ nghiên cứu trẻ, truyền cho họ ngọn lửa đam mê khoa học, lòng yêu nước và tinh thần trách nhiệm trước từng trang sử của dân tộc.
Lịch sử của chúng ta là lịch sử đấu tranh dũng cảm và lao động sáng tạo của nhân dân ta. Lịch sử ấy không phải của riêng ai, mà là của triệu triệu con người quần chúng lao động.
- GS.VS Trần Huy Liệu
Đặc biệt, Trần Huy Liệu là người tiên phong trong việc định hình phương pháp luận nghiên cứu khoa học mang tính cách mạng: gắn liền lý luận với thực tiễn, coi trọng tư liệu gốc và đưa khoa học lịch sử về với nhân dân. Thay vì chỉ ngồi trong phòng làm việc đọc các tài liệu thành văn chính thống vốn chịu sự chi phối của góc nhìn phong kiến hoặc thực dân, ông chủ trương và trực tiếp tổ chức các đoàn cán bộ nghiên cứu về các địa phương, lặn lội đến tận cơ sở, tiếp xúc với các nhân chứng lịch sử sống động, sưu tầm các tài liệu dân gian, gia phả, sắc phong và tư liệu gốc tại các vùng miền.
Theo quan điểm của ông, lịch sử chân chính không chỉ được viết nên từ những chiếu chỉ của vua chúa, quyết định của các vương hầu tướng lĩnh, mà được tạo ra từ mồ hôi, nước mắt, ý chí đấu tranh và sự hy sinh thầm lặng của hàng triệu triệu con người lao động bình thường. Việc đưa phương pháp điền dã, khai thác sử liệu từ cơ sở và quần chúng nhân dân vào nghiên cứu sử học đã giúp nền sử học cách mạng Việt Nam có được chiều sâu, tính khách quan và sức sống mãnh liệt. Nhờ đó, các công trình nghiên cứu do ông chủ đạo không chỉ tái hiện chính xác các sự kiện, mà còn giải thích sâu sắc quy luật vận động của lịch sử dân tộc qua từng thời kỳ khói lửa.
Kho tàng di sản công trình nghiên cứu và tinh thần khoa học nghiêm cẩn
Song song với sứ mệnh tổ chức, kiến thiết hệ thống thiết chế khoa học và đào tạo đội ngũ, Trần Huy Liệu vẫn miệt mài trực tiếp cầm bút, để lại cho hậu thế một khối lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu, chuyên luận và bài viết có giá trị nền tảng đối với ngành sử học Việt Nam.
Tiêu biểu và vĩ đại nhất trong sự nghiệp cầm bút của ông chính là bộ sách "Lịch sử tám mươi năm chống Pháp" - một công trình kinh điển của nền sử học cách mạng giai đoạn đầu, được biên soạn công phu với nguồn tư liệu phong phú, bố cục chặt chẽ và tư duy tổng kết sắc sảo. Tác phẩm này không chỉ phác họa toàn bộ bức tranh đấu tranh oanh liệt, bền bỉ của nhân dân ta chống lại ách thống trị của thực dân Pháp từ khi chúng đặt chân lên bờ biển Sơn Trà (1858) cho đến khi Cách mạng Tháng Tám thành công (1945), mà còn đặt nền móng vững chắc cho việc nghiên cứu lịch sử cận - hiện đại Việt Nam dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin.
Bên cạnh đó, ông còn là tác giả và chủ biên của hàng loạt công trình nghiên cứu có giá trị cao khác như "Sơ thảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam", "Tài liệu tham khảo lịch sử cận đại Việt Nam", cùng vô số các bài viết chuyên khảo sâu sắc về danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi, về các phong trào Cần Vương, Văn Thân, nông dân Yên Thế và diễn biến của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám. Theo các thống kê tư liệu khoa học, di sản nghiên cứu của ông gồm hàng trăm công trình, bài viết lớn nhỏ, trở thành nguồn tài liệu gối đầu giường cho nhiều thế hệ sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu lịch sử nước nhà.
Tôi chết đi không có tiền bạc gì cả, chỉ có bản thảo ghi chép và sách vở cống hiến rất quý cho việc nghiên cứu lịch sử.
- GS.VS Trần Huy Liệu (Trích từ di chúc, ngày 28/7/1969)
Điều làm nên sức sống trường tồn và giá trị cao quý trong các công trình của Trần Huy Liệu chính là tinh thần khoa học nghiêm cẩn, sự tôn trọng tuyệt đối đối với tư liệu gốc và thái độ khách quan trước lịch sử. Mặc dù chính bản thân ông là một nhân chứng lịch sử lớn, từng trực tiếp tham gia và quyết định nhiều sự kiện trọng đại của quốc gia, nhưng khi đặt bút viết sử, ông luôn tự khắt khe với chính mình, gác lại mọi lăng kính chủ quan hay vinh quang cá nhân để tìm kiếm sự thật khách quan nhất. Đối với ông, lịch sử là khoa học của sự thật; bóp méo lịch sử hay tô hồng quá khứ đều là sự phản bội lại nhân dân và khoa học.
Chính nhân cách trong sáng, tinh thần tự học bền bỉ, ý chí kiên cường cùng khối lượng di sản khoa học đồ sộ ấy đã tôn vinh Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu ở vị trí đỉnh cao: "người anh cả" của nền sử học cách mạng Việt Nam, một cây cổ thụ vạm vỡ cắm rễ sâu vào lòng đất nước, che bóng và định đường hướng cho sự phát triển của cả một ngành khoa học xã hội nhân văn trong suốt thế kỷ XX và mãi mãi về sau.
.png)
