Hạ Kiến Khuê(Kì 1): Hành trình từ vùng quê nghèo đến khung trời nước Mỹ
Hạ Kiến Khuê là một trong những nhà vật lí sinh học nổi bật ở thế kỉ 21 với công trình đầy tranh cãi là chỉnh sửa gen phôi người và phải ngồi tù 3 năm vì nghiên cứu này.
Dù công trình của Hạ Kiến Khuê gây tranh cãi nhưng ai cũng phải thừa nhận tài năng của nhà sinh học này. Hạ Kiến Khuê cũng là tấm gương vươn lên trong nghịch cảnh chỉ tiếc là sau khi vươn lên thì lại rơi vào nghịch cảnh tiếp.
Ước mơ khoa học khởi nguồn từ vùng đất Tân Hóa
Nằm ẩn mình giữa những dãy núi trùng điệp của tỉnh Hồ Nam, huyện Tân Hóa trong kí ức của nhiều người là một vùng quê xa xôi, trầm mặc và quanh năm đối mặt với cái nghèo. Đời sống của người dân nơi đây gắn liền với những thửa ruộng bậc thang chênh vênh, những mùa gặt nhọc nhằn và những giọt mồ hôi rơi trên đất cứng. Tân Hóa cũng là vùng đất lưu giữ đậm nét không gian văn hóa Mai Sơn cội nguồn, một vệt màu huyền bí kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian cổ xưa và nếp sống nông nghiệp lâu đời.
Trong bức tranh thôn quê đầy gian truân ấy, Hạ Kiến Khuê cất tiếng khóc chào đời và lớn lên trong một gia đình thuần nông chất phác. Cha mẹ anh quanh năm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời, dành trọn những giọt mồ hôi để chắt chiu từng bữa ăn, gom góp từng đồng tiền học phí với niềm mong mỏi giản dị nhưng đau đáu. Họ mong đứa con trai bé nhỏ có thể dùng tri thức để bước ra khỏi lũy thừa thành, tự mở ra một tương lai tươi sáng hơn thế hệ đi trước.
Chính gian khó của quê hương lại trở thành mảnh đất lành ươm mầm cho sự quan sát tinh tế và niềm khao khát khám phá của Hạ Kiến Khuê. Ngay từ những năm tháng tuổi thơ, khi bạn bè đồng lứa còn mải mê với những trò chơi dân gian nơi triền đồi, anh đã tỏ ra đặc biệt bị cuốn hút bởi những quy luật vận hành ẩn sau các hiện tượng thiên nhiên xung quanh. Anh thường tự đặt ra những câu hỏi về chuyển động của dòng nước, sự truyền sáng hay cách thức vận hành của những cỗ máy đơn sơ trong làng. Niềm tò mò tự nhiên ấy không bị vùi lấp bởi cái nghèo, mà ngược lại, trở thành ngọn lửa thúc đẩy anh nỗ lực không ngừng trong học tập.
Sau khi vượt qua hàng loạt kì thi cạnh tranh gay gắt, Hạ Kiến Khuê đặt chân vào Trường Trung học số 1 Tân Hóa, ngôi trường giàu truyền thống bậc nhất vùng đất này, được thành lập từ năm 1898. Đối với một học sinh đến từ ngôi làng nông thôn hẻo lánh, việc trúng tuyển vào ngôi trường này được xem như một bước ngoặt quan trọng, mở ra cánh cửa kết nối với những chân trời tri thức rộng lớn hơn. Tại đây, giữa những dãy phòng học cổ kính và không khí học thuật nghiêm túc, niềm say mê với môn vật lí trong anh bắt đầu bùng cháy mạnh mẽ. Vật lí, với sự logic chặt chẽ và khả năng giải thích thế giới bằng các công thức toán học, đã hoàn toàn chinh phục tâm trí người thiếu niên trẻ tuổi.
Không hài lòng với những trang sách lí thuyết khô khan hay những bài giảng gói gọn trên bảng đen, Hạ Kiến Khuê khao khát được tận tay chứng minh những quy luật mà mình đã học. Dưới mái nhà vách đất thô sơ của gia đình, anh tự tay thu gom những linh kiện điện tử cũ, những đoạn dây điện phế thải cùng các vật dụng sinh hoạt bỏ đi để sắp xếp thành một góc làm việc nhỏ "phòng thí nghiệm" đầu tiên trong cuộc đời anh. Cứ mỗi độ hè về hay khi Tết đến, trong khi xóm làng rộn ràng không khí nghỉ ngơi, người ta lại thấy cậu học trò nghèo miệt mài gọt giũa, lắp ráp từng mô hình cơ học đơn giản, say sưa theo đuổi những phản ứng điện từ kì diệu. Góc nhỏ giản dị ấy không chỉ là nơi anh rèn luyện đôi bàn tay và tư duy thực nghiệm, mà còn là nơi ấp ủ ước mơ cháy bỏng: Trở thành một nhà khoa học vĩ đại có đóng góp lớn cho nhân loại.
Sự kiên trì không biết mệt mỏi cùng quyết tâm vươn lên từ gian khó đã đơm hoa kết trái vào mùa hè năm 2002. Trong kì thi tuyển sinh đại học toàn quốc với mức độ cạnh tranh vô cùng khốc liệt, Hạ Kiến Khuê đạt điểm số xuất sắc, nằm trong nhóm những thí sinh dẫn đầu của tỉnh. Anh chính thức bước qua cánh cửa của Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (USTC) tại Hợp Phì, nơi được mệnh danh là thánh đường đào tạo những tài năng toán-lí xuất sắc nhất đất nước. Lựa chọn chuyên ngành vật lí lí thuyết, anh lao vào học tập như một người đi tìm kho báu giữa không gian học thuật rộng lớn.
Những năm tháng rèn luyện tại Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc đã nhào nặn nên một Hạ Kiến Khuê với tư duy logic sắc bén cùng khả năng phân tích dữ liệu chuyên sâu. Những phương trình toán học phức tạp, các mô hình cơ học lượng tử trừu tượng và tư duy định lượng khắt khe không chỉ nâng cao tầm nhìn khoa học của anh, mà còn tạo dựng nên một nền tảng phương pháp luận vững chắc. Chính năng lực tư duy hệ thống được tôi luyện từ vật lí lí thuyết này đã trở thành chiếc chìa khóa vàng, giúp anh dễ dàng bước qua ranh giới giữa các ngành khoa học, sẵn sàng đón nhận những chân trời kiến thức sinh học di truyền đầy mới mẻ trong hành trình vươn ra thế giới về sau.
Dấu ấn từ những người thầy tại Mỹ
Tốt nghiệp đại học với thành tích học tập xuất sắc, cánh cửa vươn ra thế giới chính thức mở ra trước mắt Hạ Kiến Khuê khi anh nhận được học bổng toàn phần du học tại Mỹ. Năm 2007, người thanh niên trẻ mang theo hoài bão lớn lao đặt chân đến Đại học Rice, ngôi trường nghiên cứu tư thục danh tiếng nằm ở thành phố Houston, tiểu bang Texas. Chuyến đi đại dương ấy không chỉ là bước chuyển dịch về không gian địa lí, mà còn đánh dấu một bước ngoặt định hình lại toàn bộ sự nghiệp học thuật của anh.
Thời điểm Hạ Kiến Khuê đến Mỹ cũng chính là lúc làn sóng công nghệ sinh học di truyền bùng nổ mạnh mẽ, mở ra những viễn cảnh chưa từng có trong lịch sử y học nhân loại. Vốn là người nhạy bén với những xu hướng phát triển mới, anh nhận ra rằng những đỉnh cao thuần túy của vật lí lí thuyết đang dần nhường chỗ cho kỉ nguyên của khoa học sự sống. Với sự quyết đoán hiếm có, anh đưa ra lựa chọn táo bạo: chuyển hẳn hướng nghiên cứu từ vật lí sang sinh vật lí và sinh học máy tính.
Tại Đại học Rice, Hạ Kiến Khuê may mắn được gia nhập phòng thí nghiệm của Giáo sư Michael Deem, một tên tuổi uy tín trong lĩnh vực kĩ thuật sinh học và vật lí học. Dưới sự hướng dẫn tận tình của người thầy giàu kinh nghiệm, anh tập trung nghiên cứu sâu về sự tiến hóa của virus, cấu trúc gen và các mô hình mô phỏng sinh học phức tạp. Nền tảng tư duy định lượng cùng khả năng xử lí toán học sắc bén từ những năm tháng học vật lí tại quê nhà đã trở thành lợi thế vượt trội, giúp anh nhanh chóng làm chủ các phương pháp nghiên cứu tiên tiến.
Với cường độ làm việc bền bỉ và hiệu suất đáng kinh ngạc, Hạ Kiến Khuê liên tục công bố các bài báo khoa học trên nhiều tạp chí chuyên ngành danh tiếng. Anh hoàn thành chương trình tiến sĩ sinh vật lí tại Đại học Rice trong thời gian kỉ lục là 3 năm 8 tháng, một cột mốc ngắn hiếm có đối với các nghiên cứu sinh tại Mỹ. Cũng chính trong khoảng thời gian này, anh bắt đầu tiếp cận những mảnh ghép lí thuyết đầu tiên về công cụ chỉnh sửa gen CRISPR, công nghệ di truyền mang tính đột phá đang rục rịch làm đảo lộn giới y học toàn cầu.
Sau khi nhận bằng tiến sĩ vào năm 2010, Hạ Kiến Khuê tiếp tục dấn thân trên con đường học thuật bằng việc gia nhập Đại học Stanford vào đầu năm 2011 với tư cách là nghiên cứu sinh sau tiến sĩ. Tại đây, anh được làm việc trực tiếp tại phòng thí nghiệm của Giáo sư Stephen Quake, một ngôi sao sáng rực rỡ trên bầu trời khoa học Mỹ. Giáo sư Quake không chỉ là nhà nghiên cứu hàng đầu về giải mã trình tự DNA đơn phân tử và chẩn đoán y khoa, sở hữu hơn 100 bằng sáng chế cùng danh hiệu viện sĩ của nhiều hàn lâm viện uy tín, mà còn là một doanh nhân vô cùng thành công khi sáng lập và điều hành hơn chục công ty khởi nghiệp có giá trị vốn hóa lớn.
Trải nghiệm làm việc bên cạnh Giáo sư Stephen Quake tại không khí sục sôi của Đại học Stanford đã tạo ra khoảnh khắc bừng sáng thực sự trong tư duy của Hạ Kiến Khuê. Trước khi đặt chân đến đây, trong tâm trí của vị tiến sĩ trẻ vẫn vẹn nguyên quan niệm truyền thống rằng một người làm khoa học đích thực phải chấp nhận thanh cao, giữ khoảng cách với tiền bạc và dành trọn đời mình cho những công trình thuần túy trong phòng thí nghiệm.
Nhưng hình ảnh Stephen Quake, một vị giáo sư giản dị thường mặc quần jeans, đi xe đạp đến giảng đường nhưng đồng thời lại là người nắm giữ quyền kiểm soát các doanh nghiệp triệu đô, đã thay đổi hoàn toàn góc nhìn của anh. Hạ Kiến Khuê nhận ra rằng tri thức khoa học đỉnh cao nếu chỉ dừng lại ở những trang tài liệu nằm trên kệ sách sẽ không thể phát huy hết sức mạnh. Muốn tạo ra tác động mạnh mẽ và thay đổi cuộc sống, khoa học phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm, kết hợp với sức mạnh của vốn đầu tư và được chuyển hóa thành các sản phẩm thương mại cụ thể.
Sự kết hợp giữa tư duy khoa học khắt khe học được từ Michael Deem và khát vọng thương mại hóa rực rỡ truyền cảm hứng từ Stephen Quake đã hoàn thiện nên bản sắc riêng của Hạ Kiến Khuê. Anh không còn đơn thuần là một nhà nghiên cứu lí thuyết tỉ mỉ, mà đã trở thành một nhà khoa học sinh học mang tư duy của một doanh nhân công nghệ mạo hiểm. Những năm tháng trên đất Mỹ không chỉ trang bị cho anh những công cụ di truyền hiện đại nhất, mà còn thổi bùng trong anh khao khát được trở về quê nhà, tự tay xây dựng một đế chế công nghệ gen của riêng mình, sẵn sàng ghi dấu ấn cá nhân lên bản đồ khoa học thế giới.
Trở về nước và con đường thương mại hóa khoa học
Năm 2012, giữa lúc làn sóng đổi mới sáng tạo đang sục sôi trên khắp lãnh thổ Trung Quốc, chính quyền thành phố Thâm Quyến tung ra "Kế hoạch Khổng Tước", một chiến lược thu hút nhân tài cấp cao quy mô lớn, nhằm đưa những trí thức trẻ xuất sắc từng đào tạo tại các quốc gia phát triển trở về xây dựng quê hương. Nhận thấy cơ hội lịch sử đã đến, khi nguồn vốn đầu tư mạo hiểm dồi dào kết hợp cùng chính sách ưu đãi vượt trội của chính phủ, Hạ Kiến Khuê quyết định chia tay xứ cờ hoa để trở về nước. Anh gia nhập Đại học Khoa học và Công nghệ Miền Nam (SUSTech), ngôi trường đại học trẻ trung, hiện đại, vốn được kì vọng là biểu tượng cho sự bứt phá học thuật của Thâm Quyến. Ở tuổi 28, anh trở thành một trong những phó giáo sư trẻ nhất lịch sử ngôi trường này, mang theo sự tự tin cùng hoài bão lớn lao của một trí thức được tôi luyện từ những chiếc nôi khoa học hàng đầu thế giới.
Ngay sau khi ổn định công tác tại SUSTech, Hạ Kiến Khuê bắt tay vào việc xây dựng phòng thí nghiệm cá nhân với định hướng tập trung vào giải mã trình tự gen và kĩ thuật di truyền. Không dừng lại ở công việc giảng dạy hay viết bài báo học thuật thuần túy, anh nhanh chóng hiện thực hóa tư duy thương mại hóa đã hấp thụ từ mảnh đất Stanford. Anh sáng lập Công ty Trách nhiệm hữu hạn Công nghệ Sinh học Direct Genomics Thâm Quyến, đồng thời trực tiếp đảm nhiệm vai trò chủ tịch. Với sự nhạy bén trong việc quảng bá tiềm năng công nghệ, anh nhanh chóng thu hút hàng chục triệu Nhân dân tệ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm uy tín, từng bước đưa doanh nghiệp trẻ trở thành một cái tên nổi bật trong hệ sinh thái công nghệ sinh học tại địa phương.
Thành tựu mang tính biểu tượng nhất của Hạ Kiến Khuê trong giai đoạn này chính là việc chỉ đạo đội ngũ nghiên cứu phát triển thành công máy đọc trình tự gen thế hệ thứ ba mang tên Genocare. Ra mắt chính thức vào tháng 7 năm 2017, thiết bị này nhanh chóng trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý mạnh mẽ từ truyền thông lẫn giới khoa học trong nước.
Genocare được giới thiệu với những ưu điểm vượt trội: khả năng đọc trực tiếp các phân tử DNA đơn lẻ mà không cần qua giai đoạn khuếch đại chuỗi phức tạp, giúp giảm đáng kể chi phí giải mã di truyền và rút ngắn thời gian chẩn đoán lâm sàng. Sự kiện này nâng tầm vị thế của Hạ Kiến Khuê, biến anh thành gương mặt đại diện tiêu biểu cho thế hệ các nhà khoa học trẻ biết kết hợp giữa nghiên cứu đỉnh cao và ứng dụng thực tiễn. Tên tuổi của anh xuất hiện dày đặc trên các phương tiện truyền thông đại chúng, gắn liền với hình ảnh một tài năng thiên bẩm, quyết đoán và giàu năng lượng đổi mới.
Trong mắt các đồng nghiệp và giới đầu tư thời điểm đó, Hạ Kiến Khuê là hình mẫu lí tưởng cho sự trỗi dậy của khoa học Trung Quốc trên trường quốc tế. Anh hội tụ đầy đủ các yếu tố như nền tảng học thuật vững chắc từ những trường đại học danh tiếng tại Mỹ, khả năng lãnh đạo đội ngũ trẻ trung dạn dĩ, cùng tư duy thương mại nhạy bén của một doanh nhân công nghệ. Anh liên tục mở rộng mạng lưới hợp tác, chủ động xuất hiện tại các diễn đàn y học quốc tế, đồng thời đảm nhận nhiều dự án nghiên cứu trọng điểm được tài trợ từ nguồn ngân sách nhà nước lẫn các tập đoàn tư nhân. Sự thành công nối tiếp sự thành công tạo nên cho anh một niềm tin mãnh liệt vào con đường mình đã chọn.
Chính những bước tiến nhanh chóng cùng quả ngọt từ chiếc máy giải mã gen Genocare đã tiếp thêm ngọn lửa tự tin, thúc đẩy Hạ Kiến Khuê đưa ra những quyết định táo bạo hơn. Năng lượng làm việc sung mãn cùng khao khát được khắc tên mình vào lịch sử y học thế giới khiến anh dần không còn hài lòng với những giới hạn chẩn đoán thông thường. Anh bắt đầu chuyển hướng sự chú ý sang những can thiệp di truyền mang tính gốc rễ hơn, nơi công nghệ có thể trực tiếp làm thay đổi bản đồ gen của con người. Những nguồn lực tài chính dồi dào, vị thế xã hội vững chắc cùng sự tự tin tích lũy được trong giai đoạn này chính là bệ phóng đưa anh tiến thẳng đến một dự án bí mật đầy mạo hiểm, mở ra một chương mới đầy sóng gió và tranh cãi đối với toàn thể cộng đồng khoa học toàn cầu.
Đón đọc kì tiếp theo: Dự án Lulu - Nana và làn sóng tranh cãi lớn trong y học
