Hai liên hoan phim chia rẽ trước AI: Cơ hội hay nguy cơ với điện ảnh?
Trong tháng 9, hai liên hoan phim danh tiếng là Venice và Telluride lại đưa AI lên sân khấu, nhưng với hai thái độ gần như đối lập.
Nếu liên hoan phim Venice cho thấy một Hollywood đang thử nghiệm, hoài nghi nhưng vẫn muốn tìm cách sống chung với trí tuệ nhân tạo, Telluride lại cảnh báo về những rủi ro lớn hơn nhiều, từ việc con người mất kiểm soát công nghệ đến tác động môi trường và nguy cơ AI ngày càng độc lập.
Liên hoan phim Venice nhìn thấy cơ hội, nhưng những người làm phim vẫn hoài nghi
Tại Liên hoan phim Venice lần thứ 83 bên bờ Adriatic, cuộc tranh luận về AI trong điện ảnh diễn ra với giọng điệu tương đối ôn hòa. Không có những cảnh báo tận thế hay lời kêu gọi phải lập tức dừng phát triển công nghệ. Thay vào đó là câu hỏi thực tế hơn: AI có thể giúp các nhà làm phim mở rộng khả năng sáng tạo đến đâu, và đâu là giới hạn mà con người không nên vượt qua?
Trường hợp của đạo diễn Maggie Gyllenhaal là một ví dụ điển hình. Gyllenhaal, Chủ tịch ban giám khảo Venice năm nay, từng được các nhà đầu tư khuyến khích thử nghiệm AI trong Flesh Impact, bộ phim ngắn được giới thiệu tại liên hoan. Công cụ AI được huấn luyện bằng những phiên bản phim Marilyn Monroe đã được cấp phép, với mục đích cho phép Dakota Johnson thể hiện Monroe ở hai độ tuổi rất khác nhau là 30 và 100 tuổi.
Ý tưởng nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng kết quả lại khiến Gyllenhaal từ bỏ phương án này. Bà thừa nhận thử nghiệm AI “về cơ bản đã không hiệu quả”. Quan trọng hơn, AI không chỉ thất bại về mặt kĩ thuật mà còn làm mất đi lí do khiến ê-kíp muốn thực hiện dự án ngay từ đầu.
Đây là điểm đáng chú ý trong tranh luận về AI ở Hollywood. Vấn đề không đơn giản là công nghệ có thể tạo ra hình ảnh đẹp hay nhân vật giống người thật đến mức nào. Một bộ phim còn cần ý đồ nghệ thuật, cảm xúc, trải nghiệm và những lựa chọn rất khó định lượng.
Ở Venice, bên cạnh chương trình chính còn có Reply AI Film Festival, nơi cuộc tranh luận lại nghiêng về phía lạc quan hơn. Số lượng tác phẩm gửi tới liên hoan đã tăng gấp ba trong hai năm, lên khoảng 3.000 tác phẩm. Ban giám khảo năm nay trao giải cao nhất cho A Face Only a Mother Could Love của Robert Gaudette, một bộ phim ngắn sử dụng nhiều công cụ AI khác nhau.
Đạo diễn Catherine Hardwicke, nổi tiếng với Twilight và Lords of Dogtown, cho rằng AI mở ra những khả năng đáng kể cho các nhà làm phim. Bà đã sử dụng AI trong nghiên cứu dự án, xây dựng hình ảnh ý tưởng để thuyết trình và thậm chí tạo các bản âm thanh tạm thời cho những phiên bản đầu của tác phẩm.
“Bạn bè tôi là những đạo diễn đều có rất nhiều dự án muốn thực hiện”, Hardwicke nói. Theo bà, AI có thể giúp nhiều nhà làm phim, đặc biệt là những người mới, có cơ hội biến những ý tưởng trước đây quá tốn kém thành hiện thực. Đó chính là mặt hấp dẫn nhất của AI: nó có thể hạ thấp một số rào cản vốn khiến nhiều ý tưởng điện ảnh không bao giờ được sản xuất.
Liên hoan phim Telluride cảnh báo: AI không chỉ là chuyện làm phim
Nếu Venice tập trung vào câu hỏi AI có thể làm được gì cho điện ảnh, Telluride lại đặt câu hỏi rộng hơn là con người sẽ phải trả giá thế nào nếu AI tiếp tục phát triển với tốc độ hiện nay?
Tại Liên hoan phim Telluride ở Colorado, nơi diễn ra các cuộc thảo luận về tương lai của AI, Giám đốc liên hoan Julie Huntsinger thẳng thừng gọi AI là một “mối đe dọa”.
Bà kêu gọi khán giả phải “cảnh giác và tỉnh táo”, đồng thời đưa ra lời kêu gọi rất mạnh mẽ nhằm yêu cầu xã hội ngăn chặn những mặt nguy hiểm của công nghệ.
Telluride mời đồng sáng lập Microsoft Bill Gates cùng Tristan Harris và Aza Raskin, những người sáng lập Center for Humane Development, tham gia thảo luận. Harris cho rằng thế giới cần tạm dừng phát triển các hệ thống AI tiên tiến nhất để chuyển hướng sang một tương lai đặt lợi ích con người ở trung tâm.
Gates cũng cho rằng các chính phủ và tổ chức xã hội đang phản ứng quá chậm trước tốc độ phát triển của AI. Theo ông, thế giới đang ở trong một giai đoạn đặc biệt quan trọng, khi những công cụ ngày càng mạnh bắt đầu có khả năng hoạt động độc lập hơn.
Việc Telluride chiếu 2001: A Space Odyssey của Stanley Kubrick sau các cuộc thảo luận gần như mang tính biểu tượng. HAL 9000, hệ thống máy tính thông minh quay sang chống lại con người, từ lâu đã trở thành một trong những hình tượng đáng sợ nhất về AI trong văn hóa đại chúng. Nhưng điều đáng nói là ngay cả Telluride cũng không hoàn toàn đóng cửa với AI.
Love, Rendered, phim tài liệu ngắn của đạo diễn từng được đề cử Oscar Liz Garbus, sử dụng các công cụ AI để tái dựng một khoảnh khắc quan trọng nhưng chưa từng được ghi lại trong mối quan hệ kéo dài 70 năm của một cặp vợ chồng. Người chồng lúc này đang suy giảm nhận thức vì chứng mất trí.
Trong trường hợp đó, AI không thay thế một diễn viên hay cắt giảm nhân sự. Nó giúp nhà làm phim tái tạo một ký ức mà nếu không có công nghệ này gần như không thể đưa lên màn ảnh.
Đây có lẽ là ranh giới mà Hollywood sẽ phải tìm kiếm trong những năm tới: AI được sử dụng để làm những điều con người không thể làm, thay vì chỉ làm những việc con người vẫn có thể làm nhưng với chi phí rẻ hơn.
Tranh cãi lớn nhất sẽ là con người đứng ở đâu?
Đạo diễn Rob Minkoff, người đứng sau The Lion King và Stuart Little, nhìn thấy tương lai rất sáng nếu xét riêng về khả năng sáng tạo mà AI đem lại. Nhưng ông lập tức bổ sung một vấn đề khác là tác động của công nghệ đối với cộng đồng nghệ sĩ.
Đặc biệt, sự xuất hiện của “diễn viên tổng hợp” đang khiến ranh giới giữa người thật và hình ảnh nhân tạo ngày càng khó phân biệt. Với một nhà làm phim hoạt hình như Minkoff, đây là điều vừa hấp dẫn vừa đáng lo.
Ông dự đoán Hollywood có thể xuất hiện một sự phân hóa rõ rệt. Những người ít tiền sẽ sử dụng AI trước vì họ không có đủ nguồn lực để sản xuất theo cách truyền thống. Trong khi đó, các hãng phim lớn có thể chậm hơn vì phải đối mặt với những vấn đề pháp lí, công đoàn và quyền lợi của diễn viên.
Minkoff đặc biệt phản đối việc các hãng phim sử dụng diễn viên kĩ thuật số đơn giản vì “rẻ hơn”. Đây có thể là cách sử dụng AI gây tranh cãi nhất, bởi nó trực tiếp đụng đến sinh kế của diễn viên, biên kịch, kĩ thuật viên và hàng loạt nhóm lao động khác trong ngành điện ảnh.
Nhà sản xuất Edward Saatchi cũng nhấn mạnh rằng ngay cả những bộ phim được quảng bá là sản phẩm AI vẫn cần rất nhiều con người. Gods Don't Give Gifts, tác phẩm của Zack London, vẫn có đạo diễn, biên kịch, diễn viên lồng tiếng, kĩ thuật âm thanh và nhiều công đoạn sản xuất truyền thống.
Saatchi cho rằng AI về bản chất có thể trở thành một loại hình nghệ thuật mới. Nhưng ông cũng thừa nhận những người hoài nghi có lí do chính đáng: AI đã tạo ra rất nhiều sự xáo trộn, trong khi vẫn chưa xuất hiện nhiều tác phẩm khiến khán giả thực sự xúc động, bật khóc, bật cười hoặc muốn quay lại rạp. Đó là bài kiểm tra cuối cùng mà AI phải vượt qua.
Một bộ phim không được đánh giá chỉ vì nó được tạo ra bằng công nghệ mới. Khán giả cuối cùng vẫn phải muốn ngồi trong rạp, phải quan tâm đến nhân vật và phải cảm thấy câu chuyện có ý nghĩa.
Cuộc tranh luận tại Venice và Telluride thực chất không đối lập hoàn toàn. Cả hai đều đang đặt câu hỏi về cùng một điều: AI nên phục vụ điện ảnh hay điện ảnh sẽ phải phục vụ AI?