Hệ miễn dịch tấn công chính cơ thể: ‘Kẻ sát nhân thầm lặng’ đang gia tăng

Các bệnh tự miễn đang nổi lên như một trong những thách thức lớn của y học hiện đại khi số người mắc có xu hướng gia tăng trên toàn cầu. Không lây lan như bệnh truyền nhiễm, nhưng nhóm bệnh này lại âm thầm phá hủy nhiều cơ quan trong cơ thể, khiến người bệnh phải sống chung với tình trạng viêm mạn tính, suy giảm chức năng các cơ quan và đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm.

Khi "lá chắn" bảo vệ cơ thể bất ngờ phản bội chính chủ nhân

Trong cơ thể khỏe mạnh, hệ miễn dịch hoạt động như một "đội quân" tinh nhuệ, liên tục nhận diện và tiêu diệt vi khuẩn, virus cùng các tác nhân gây bệnh từ bên ngoài. Tuy nhiên, ở người mắc bệnh tự miễn, cơ chế này bị rối loạn nghiêm trọng.

Thay vì bảo vệ cơ thể, hệ miễn dịch lại nhầm lẫn các tế bào khỏe mạnh là "kẻ thù" và phát động những cuộc tấn công kéo dài vào chính các mô và cơ quan của mình. Hệ quả là tình trạng viêm mạn tính diễn ra liên tục, âm thầm hủy hoại cấu trúc mô và làm suy giảm chức năng của nhiều cơ quan như khớp, thận, gan, da, tuyến giáp hay hệ tiêu hóa.

Theo TS.BS Lê Hoàng Oanh, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Ngân hàng tế bào gốc Mekostem, hiện y học đã ghi nhận hơn 180 bệnh tự miễn khác nhau, trong đó phổ biến là viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, đái tháo đường type 1, Hashimoto và Graves.

Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, người có yếu tố di truyền hoặc từng mắc các bệnh nhiễm virus được đánh giá là nhóm nguy cơ cao. Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu sau đại dịch COVID-19 cũng ghi nhận sự gia tăng các tự kháng thể và biểu hiện của bệnh tự miễn, khiến giới chuyên môn đặc biệt quan tâm.

"Bệnh tự miễn không đơn thuần là tình trạng miễn dịch hoạt động quá mức mà là sự rối loạn toàn diện trong cơ chế điều hòa miễn dịch. Khi hệ miễn dịch mất khả năng phân biệt giữa tế bào của cơ thể và tác nhân ngoại lai, quá trình viêm sẽ diễn ra kéo dài. Nếu không được kiểm soát, phản ứng viêm mạn tính sẽ âm thầm gây tổn thương nhiều cơ quan, làm giảm chất lượng cuộc sống và gia tăng nguy cơ tàn phế ở người bệnh", TS.BS Lê Hoàng Oanh chia sẻ.

"Bão cytokine" - cuộc chiến khốc liệt diễn ra bên trong mạch máu

Điểm mấu chốt của bệnh tự miễn nằm ở sự mất cân bằng của các cytokine - những phân tử đóng vai trò truyền tín hiệu giữa các tế bào miễn dịch.

Trong cơ thể bình thường, các cytokine gây viêm và chống viêm luôn duy trì trạng thái cân bằng để bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh mà không làm tổn thương mô lành.

Ở người mắc bệnh tự miễn, các cytokine gây viêm được sản sinh quá mức, liên tục kích hoạt bạch cầu và đại thực bào tấn công các cơ quan đích. Trong khi đó, các cytokine chống viêm như IL-10 hoặc TGF-β lại suy giảm hoặc không còn đủ khả năng kiểm soát phản ứng miễn dịch.

Khi phản ứng viêm vượt khỏi tầm kiểm soát, người bệnh có thể rơi vào hiện tượng "bão cytokine" - tình trạng hàng loạt cytokine được giải phóng vào máu trong thời gian ngắn, gây viêm toàn thân, suy đa cơ quan và có nguy cơ đe dọa tính mạng.

Người bệnh thường xuất hiện sốt cao, đau cơ, mệt mỏi kéo dài, khó thở; trong những trường hợp nặng có thể dẫn tới hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS).

Theo TS.BS Lê Hoàng Oanh, hiểu rõ cơ chế mất cân bằng miễn dịch là nền tảng để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

"Xu hướng điều trị hiện nay không còn tập trung vào việc ức chế toàn bộ hệ miễn dịch mà hướng tới điều hòa miễn dịch một cách chọn lọc. Đây là cách tiếp cận giúp kiểm soát phản ứng viêm nhưng vẫn duy trì khả năng bảo vệ tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh", ông nói.

Y học tái tạo mở ra hy vọng mới cho người mắc bệnh tự miễn

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của y học chính xác, điều trị bệnh tự miễn đã có nhiều bước tiến đáng kể.

Các liệu pháp sinh học nhắm trúng đích như thuốc kháng TNF-α, kháng IL-6 hoặc nhóm thuốc ức chế JAK-STAT đang giúp nhiều người bệnh kiểm soát tốt tình trạng viêm, giảm tổn thương cơ quan và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Song song đó, liệu pháp CAR-T đang được nghiên cứu nhằm tái lập khả năng nhận diện của hệ miễn dịch bằng cách loại bỏ các tế bào B sản sinh tự kháng thể.

Một trong những hướng nghiên cứu nhận được nhiều kỳ vọng là ứng dụng tế bào gốc trung mô từ mô dây rốn (hUC-MSC). Các nghiên cứu cho thấy loại tế bào này có khả năng điều hòa miễn dịch, giảm phản ứng viêm và thúc đẩy quá trình tái tạo mô tổn thương, đồng thời có tính dung nạp miễn dịch cao nên ít gây hiện tượng đào thải.

Theo TS.BS Lê Hoàng Oanh, tế bào gốc trung mô đang mở ra triển vọng lớn trong điều trị các bệnh lý tự miễn nhưng cần được ứng dụng đúng chỉ định và dựa trên các bằng chứng khoa học.

"Tế bào gốc không phải là phương pháp thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị hiện nay. Tuy nhiên, với khả năng điều hòa miễn dịch và hỗ trợ tái tạo mô, đây là hướng nghiên cứu rất tiềm năng, đặc biệt đối với các bệnh tự miễn khó kiểm soát bằng điều trị thông thường. Việc ứng dụng cần được thực hiện tại các trung tâm đạt chuẩn, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn và bằng chứng lâm sàng", TS.BS Lê Hoàng Oanh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, các loại vắc xin điều trị bệnh tự miễn cũng đang được phát triển với mục tiêu giúp hệ miễn dịch "học lại" cách phân biệt giữa tế bào của cơ thể và tác nhân ngoại lai, từ đó thiết lập trạng thái dung nạp miễn dịch thay vì tiếp tục tấn công các mô khỏe mạnh.

Dù phần lớn vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu lâm sàng, những thành tựu của y học tái tạo, liệu pháp miễn dịch và công nghệ tế bào đang mang lại nhiều hy vọng mới. Các chuyên gia nhận định, với sự phát triển của điều trị đích và các giải pháp điều hòa miễn dịch thế hệ mới, "kẻ sát nhân thầm lặng" mang tên bệnh tự miễn đang dần được nhận diện rõ hơn, mở ra cơ hội kiểm soát bệnh hiệu quả và cải thiện chất lượng sống cho hàng triệu người bệnh trên thế giới.