Hiến tạng ở trẻ dưới 18 tuổi: Bài học về tính chuẩn mực và truyền thông chính sách

Chiều 27/10, Bộ Y tế đã tổ chức buổi họp báo chính thức cung cấp thông tin toàn diện về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh dư luận xã hội thời gian qua dành sự quan tâm đặc biệt, đồng thời phát sinh nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh quy định mở rộng độ tuổi hiến tạng và phương pháp lấy ý kiến trẻ em.

Tại hội trường, những góc nhìn chuyên sâu từ ông Nguyễn Huy Quang – nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) và ông Đặng Hoa Nam – nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) đã phác họa bức tranh toàn diện về ý nghĩa nhân văn của đạo luật, đồng thời thẳng thắn chỉ ra những bài học xương máu trong công tác tổ chức thực thi và truyền thông chính sách.

Từ khoảng trống pháp lí xót xa đến hành lang nhân đạo cứu người

Nhìn lại hành trình hai thập kỉ triển khai Luật năm 2006, các đại biểu tham dự họp báo đều thừa nhận y học Việt Nam đã đạt những tiến bộ vượt bậc với hàng nghìn ca ghép tạng thành công. Tuy nhiên, qua thực tiễn áp dụng, đạo luật này đã bộc lộ khoảng trống pháp lý lớn: quy định cứng nhắc hiện hành chỉ cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể từ người trên 18 tuổi.

Phát biểu tại buổi họp báo, ông Nguyễn Huy Quang – người từng trực tiếp tham gia Ban soạn thảo Luật năm 2006 – nhấn mạnh rằng qua thảo luận tại các đoàn đại biểu Quốc hội và các hội thảo chuyên đề, đa số đại biểu đều đánh giá dự thảo luật sửa đổi lần này mang tính nhân văn, nhân đạo và nhân bản sâu sắc nhằm mục tiêu tối thượng là cứu người.

Ông Quang phân tích, thực tế điều trị cho thấy vô số bệnh nhi mắc các bệnh hiểm nghèo, suy gan, suy thận, suy tim giai đoạn cuối phải chịu đựng đớn đau từng ngày, rồi tức tưởi giã từ cuộc đời khi tuổi đời còn quá nhỏ chỉ vì không có nguồn tạng hiến phù hợp. Sự chênh lệch kích thước cơ quan giữa người lớn và trẻ nhỏ khiến việc ghép tạng người trưởng thành cho trẻ em gặp rào cản rất lớn.

"Nếu chúng ta có quy định nhân văn là cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi đã chết não, chết tim thì chúng ta đã cứu sống được rất nhiều trường hợp khác. Nếu không, đứa trẻ cũng ra đi, các bộ phận cơ thể cũng mất đi, không còn được sống trên một cơ thể người khác", ông Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh về nỗi đau xót khi nhìn người thân bất lực chứng kiến con trẻ qua đời mà không thể cứu chữa.

Đối với trường hợp người dưới 18 tuổi còn sống, ông Quang làm rõ thêm rằng dự thảo luật quy định cực kì chặt chẽ: chỉ cho phép hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu) để điều trị cho người thân trong gia đình (cha, mẹ, anh chị em ruột) khi không có nguồn hiến khác. Điều này vừa bảo đảm an toàn thể chất cho trẻ, vừa mang lại hy vọng gắn kết và giữ gìn hạnh phúc gia đình.

Cần sự chuẩn mực và tham gia của chuyên gia tâm lý

Trực tiếp trả lời các câu hỏi báo chí xoay quanh những xôn xao dư luận về việc khảo sát, lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi thời gian qua, các diễn giả tại họp báo đã bóc tách rõ bản chất vấn đề. Đại diện cơ quan soạn thảo khẳng định việc tham vấn ý kiến trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi là tuân thủ Công ước quốc tế về Quyền trẻ em và Luật Trẻ em.

Theo ông Nguyễn Huy Quang, tuy nhiên, bất cập phát sinh là do khâu triển khai ở một số địa phương còn lúng túng, làm mang tính phong trào, hình thức và thiếu phương pháp tiếp cận phù hợp với tâm sinh lí lứa tuổi.

Phát biểu tại cuộc họp, ông Đặng Hoa Nam nhấn mạnh một điểm cốt lõi: Khi mở rộng quy định hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, hệ thống pháp luật bắt buộc phải thiết lập hành lang với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt nhất.

Ông Nam đề xuất quá trình khảo sát và đánh giá nguyện vọng của trẻ không thể làm hời hợt, mà nhất thiết phải có sự tham gia, thẩm định độc lập từ các chuyên gia tâm lí trẻ em, các nhà xã hội học và y bác sĩ. Đây sẽ là lực lượng chuyên môn đóng vai trò "gác cổng" để xác định xem ý kiến của trẻ có thực sự tự nguyện, khách quan hay bị chi phối bởi áp lực gia đình và tác động bên ngoài.

Ông cũng tái khẳng định nguyên tắc pháp lý: Người đại diện không thể tự ý quyết định thay nếu bản thân đứa trẻ không đồng ý hoặc chưa đủ nhận thức.

Chủ động truyền thông để bảo vệ môi trường phản biện lành mạnh

Bày tỏ sự trăn trở trước những làn sóng thông tin tiêu cực trên mạng xã hội, ông Nguyễn Huy Quang chỉ rõ việc một số nhà sáng tạo nội dung trên TikTok, Facebook lợi dụng sơ hở trong khâu lấy ý kiến ở cơ sở để giật tít, câu view, đánh tráo khái niệm thành "ép trẻ em hiến tạng khi đang sống", thậm chí dựng ảnh bêu xấu lãnh đạo ngành y tế.

Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế kiến nghị các cơ quan bảo vệ pháp luật cần phối hợp xử lí nghiêm những hành vi tung tin thất thiệt, xuyên tạc chính sách nhân đạo của Nhà nước nhằm bảo vệ môi trường phản biện chính sách lành mạnh.

Khép lại buổi họp báo, các đại biểu và chuyên gia thống nhất rằng bài học kinh nghiệm lớn nhất chính là sự chủ động trong truyền thông chính sách. Việc Bộ Y tế kịp thời tổ chức họp báo, công khai thông tin minh bạch và huy động tiếng nói khoa học của các chuyên gia đầu ngành chính là chìa khóa tháo gỡ mọi băn khoăn. Qua đó, giúp dư luận hiểu đúng bản chất nhân đạo của dự thảo luật: Hiến tạng không phải là sự mất mát, mà là hành lang pháp lý để tình yêu thương và sự sống được tiếp nối.