Họa sĩ Trần Thùy Linh kể chuyện người Đức ứng xử với cây xanh

Hằng năm, nhiều quốc gia trên thế giới kỷ niệm “Ngày cây xanh” (tiếng Anh: Arbor Day) vào những thời điểm khác nhau, nhưng đều mang cùng một tôn chỉ: Tôn vinh ý nghĩa của rừng, của cây xanh đối với con người và sự phát triển kinh tế, cũng như đề cao trách nhiệm của người đối với cây xanh.

"Ngày cây xanh" - hướng tới tương lai

Ý tưởng về “Ngày cây xanh” thế giới có nguồn gốc từ thế kỷ 19, dựa trên sáng kiến của nhà báo người Mỹ - Julius Sterling Morton, nổi tiếng với câu nói: “Những ngày lễ khác để hồi tưởng quá khứ. Ngày cây xanh là để hướng tới tương lai”. Năm 1872, ý tưởng về ngày cây xanh lần đầu được ông đệ trình tại Bang Nebraska, Mỹ và sau hai mươi năm đã lan rộng khắp nước Mỹ. Năm 1951, Liên Hiệp Quốc chính thức chuẩn y ngày này và kêu gọi các quốc gia chọn một ngày cây xanh trong năm tùy theo điều kiện khí hậu, môi trường và đặc thù của nước mình. Ở một số quốc gia như Anh, Canada, Ấn Độ, Nam Phi...

“Ngày cây xanh” không phải là một ngày, mà là cả một tuần với nhiều sự kiện liên quan tới cây xanh và môi trường, gắn với tuần lễ rừng quốc gia, lễ hội cây xanh hoặc ngày môi trường...

Ở một số quốc gia, "Ngày cây xanh" được ấn định vào một ngày cuối tuần như ở Úc, Mexico (tháng 7), Hà Lan (tháng 8), Bỉ (21.3), Campuchia (1.6), Brazil (21.9), Trung Quốc (12.3), New Zealand (5.6), Ai Cập (15.6), Tanzania (1.1)...

Những ngày này còn được gọi là ngày trồng cây toàn quốc (National Tree Planting day) với hàng triệu cây xanh được trồng tại khắp nơi. Tháng 4 cũng được một số quốc gia chọn để tổ chức ngày cây xanh của họ, như tại Mỹ (thứ 6 cuối cùng của tháng 4), Hàn Quốc (5.4), Kenia (21.4), Đức (25.4)…

Chuyện cây xanh ở Đức

Hãy thử xem cách người Đức ứng xử với cây để hiểu thêm về ngày đặc biệt này.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Liên Hiệp Quốc về “Ngày cây xanh” - ngày 25.4.1952, Tổng thống Đức thời đó là Theodor Heus đã trồng một cây phong tại Bonn. Kể từ đó, ngày 25.4 chính thức là “Ngày cây xanh” tại Đức. Một hội đồng quốc gia về cây (KBJ - Kuratorium Baum des Jahres) được thành lập.

Hội đồng này trực thuộc Hiệp hội Cây xanh, họp một năm một lần vào tháng 10 để bình chọn ra một loài cây là biểu tượng cây của năm kế tiếp, cũng như lên kế hoạch các hoạt động trong năm tới, theo tiêu chí: “Người vì cây, cây vì người”. Thường thì những cây có nguy cơ tuyệt chủng hay được chọn làm cây biểu tượng của năm. Hội đồng cây của năm mong muốn qua đó kêu gọi sự chú ý và bảo vệ của con người với loài cây đó.

Cây của năm 2025 tại Đức là sồi đỏ, một loài cây bản địa của các khu rừng Bắc Mỹ đến châu Âu qua Pháp có tuổi đời khoảng 300 năm.

Vào ngày 25.4 hằng năm, Hội đồng Cây của năm tại các bang và thành phố ở Đức tổ chức rất nhiều các hoạt động liên quan tới cây xanh và môi trường như: các hội thảo của giới chuyên môn, các hội thảo dành cho đại chúng nhằm nâng cao nhận thức và kiến thức về cây xanh, lễ hội trồng cây dành cho các gia đình, các cuộc triển lãm cây từ các vườn ươm trong vùng, trao giải cho những cây đẹp, bầu chọn và rước kiệu nữ thần cây...

Những chương trình này được đăng tải công khai trên các trang web của thành phố để cư dân biết và tham gia từ khâu chuẩn bị. Các nghệ sĩ dựng những hoạt cảnh, trình diễn về đề tài cây xanh miễn phí trên các quảng trường trung tâm. Hội phát hành nhiều sách, ấn phẩm về cây và môi trường, cùng các từ vựng đơn giản và dễ hiểu về đời sống của những loài cây sắp tuyệt chủng, những loài cây quen thuộc và vai trò của chúng, dành cho thiếu nhi... Tùy vào đặc thù từng vùng, ngày cây xanh còn được gắn kết với những sự kiện văn hóa có liên quan, để ngày này thực sự trở thành ngày hội của cây và gia đình với sự tham gia của tất cả dân cư trong vùng. Hầu hết kinh phí cho những hoạt động này là từ nguồn ủng hộ của các doanh nghiệp kinh doanh cây, các chủ vườn ươm và các mạnh thường quân.

Ngày nay, du khách tới Berlin có thể thăm một con đường mang tên “Đại lộ cây của năm” (Jahresbaumallee) trong công viên Pantoffelpark, nơi trồng các loại cây của năm từ 1989 tới 2008. Tại Berlin còn có cây cổ thụ lâu đời nhất, được chăm sóc và có hồ sơ lý lịch như tất cả những cây cổ thụ được xếp hạng tại Đức. Đó là một cây sồi hơn 900 năm tuổi có tên gọi “Marie béo” (Dicke Marie - tên do anh em nhà khoa học Alexander và Wilhem von Humboldt đặt). Cây sồi cổ thụ này có chiều cao 20m, đường kính gốc 2,1m, có mặt bên hồ Tegel từ năm 1107.

Dự án "Cây biết nói" và các nghiên cứu khoa học

Lần ghé thăm thành phố Erlangen, tôi được nghe kể về một dự án khá thú vị. Để có thể hiểu rõ thêm về vai trò của cây xanh - nguồn cung cấp oxy quan trọng bậc nhất cho con người - những sinh viên thuộc Trường đại học Erlangen đã thực hiện một dự án mang tên gọi “Talking Tree” (tạm dịch: Cây biết nói). Họ gắn những thiết bị đo lường lên một thân cây sồi 150 năm tuổi tại vườn bách thảo của thành phố, sau đó kết quả được công bố qua mạng Facebook và Twitter.

Những thiết bị đó cho biết những phản ứng của cây đối với môi trường xung quanh, thí dụ: những tần số biểu thị sự sợ hãi tương tự như cảm giác ở người, sự mừng vui khi được tưới nước… Họ gọi cây sồi này là “cây sồi biết nói” - đại sứ của thiên nhiên.

Một nghiên cứu trên một cây sồi cổ thụ khác tại bang Mecklenburg - Voprommen cho thấy: một cây xanh có chiều cao 20m, mỗi giờ sản xuất ra 370 lít oxy, nghĩa là 3 triệu lít trong một năm. Tán lá của những cây có chiều cao tương tự tỏa bóng mát cho khoảng 1.000m² và mỗi năm cây đó lọc được khoảng 7.000kg các chất độc hại trong không khí. Bộ rễ của một cây xanh 20 năm tuổi có thể giữ được tổng trữ lượng nước trong năm là khoảng 70.000 lít. Ngoài ra bộ rễ này còn có tác dụng chống xói mòn và giữ được khoảng 50 tấn đất là nơi sinh sống của các vi sinh, côn trùng và nhiều sinh vật có ích cho môi trường (Theo trang web Hội cây của năm).

Viết thư cho cây ở Úc

Bắt đầu từ năm 2014, người dân thành phố Melbourne, Úc, có thể viết thư cho cây. Ý tưởng này được tòa thị chính thành phố áp dụng cho hơn 70.000 cây xanh hiện hữu trên các đường phố tại Melbourne. Những người lãnh đạo thành phố nhận thấy mối đe dọa ngày càng lớn đối với cây xanh của thành phố, khi khí hậu ngày một khô nóng hơn và nước ngày càng khan hiếm hơn trong những năm vừa qua, dù cho Melbourne là thành phố rất xanh. Để có thể sớm can thiệp giảm thiểu và hạn chế rủi ro cho cây, chính quyền Melbourne đưa ra ý tưởng gắn số cho từng gốc cây; mỗi số có một địa chỉ email, để người dân có thể kịp thời thông báo về những biến đổi bất thường của cây trước cửa nhà họ.

Bằng cách đó, thành phố mong muốn nâng cao nhận thức về trách nhiệm của cư dân với cây xanh. Thị trưởng Melbourne trả lời trong một cuộc phỏng vấn rằng, họ khá bất ngờ khi số lượng email gửi cho cây lên đến hàng nghìn, và trong đó rất nhiều “thư tình” gửi cho cây. Những thư này đều được “cây xanh” (là các nhân viên tòa thị chính và tình nguyện viên) trả lời. Mọi người dân đều có thể tìm thấy địa chỉ email của từng cây trên từng con phố tại Melbourne tại bản đồ rừng của thành phố trên mạng. Từng cây xanh trên bản đồ cung cấp mọi thông tin chi tiết về cây như: chủng loại, độ tuổi và thời gian dự kiến tồn tại.

Có tới hơn 30.000 loài cây xanh khác nhau đang có mặt trên trái đất này. Cây xanh đóng vai trò quan trọng như thế nào trong cuộc sống con người và đối với môi trường của trái đất, điều đó có lẽ không cần phải nói nhiều nữa. Tầm quan trọng của cây trong đời sống tinh thần con người như thế nào, cũng không cần bàn thêm. Vậy mà không phải ở nơi nào trên trái đất này, cây xanh cũng được đối xử tử tế và xứng đáng đối với những ích lợi trước mắt và lâu dài mà chúng mang lại cho con người.

Trông người lại ngẫm đến ta

Từ đầu năm 2026, ngày 11.1 chính thức trở thành Ngày Cây xanh tại Việt Nam. Hy vọng rằng cùng với việc công bố "Ngày cây xanh" này, sẽ có nhiều chuyển động tích cực để nâng cao nhận thức về cây ở mọi tầng lớp trong xã hội, nhất là thế hệ trẻ, thông qua giáo dục bài bản về việc bảo vệ thiên nhiên và môi trừơng. Những vụ phá rừng lấy đất, khai thác bừa bãi tài nguyên đất và rừng mà không có biện pháp hữu hiệu bảo vệ cây xanh tại nhiều nơi, chặt cây ồ ạt hay lén lút bóc vỏ hại cây, đổ hóa chất vào gốc cây..., tất cả cho thấy một thái độ ứng xử quá bất công của con người với thiên nhiên, với rừng và cây trong những năm qua.

Chặt cây vì sâu mọt, thời tiết hay quy hoạch đô thị, phát triển vùng kinh tế, là cần thiết ở bất kỳ quốc gia nào. Nhưng có là đương nhiên không, khi tiến hành tất cả những việc đó mà chưa xem xét thấu đáo mọi khía cạnh, nhất là những khía cạnh mang tính bền vững liên quan tới môi trường, đời sống con người và đời sống của cây xanh?

Tôi vẫn luôn cho rằng, những sinh vật có tuổi đời còn lớn hơn loài người trên trái đất ấy xứng đáng nhận được sự đối xử tử tế, kể cả khi chúng phải giã từ sự sống vì bất kỳ lý do gì.