Khai phá tài nguyên từ dưới chân mây

Từ hàng ngàn năm qua, tư duy địa - kinh tế của con người cơ bản được định hình trên mặt phẳng hai chiều: đất đai dưới chân và mặt nước ngoài xa. Khi đại công nghiệp xuất hiện, chiều không gian thứ ba – vùng trời – bắt đầu được khai thác, nhưng chủ yếu phục vụ các đường bay hàng không dân dụng đường dài ở độ cao hàng ngàn mét, hoặc phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh.

Việc ban hành Kết luận số 99-KL/TW ngày 28/9/2026 của Bộ Chính trị đã chính thức mở ra một chiều không gian phát triển hoàn toàn mới cho đất nước. Việc định danh không gian tầm thấp là "tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước, không gian chủ quyền đặc biệt" không đơn thuần là một thao tác thuật ngữ hay bổ sung một khái niệm quản lí. Đây là bước ngoặt chiến lược giải phóng một lực lượng sản xuất mới, giải bài toán tăng trưởng dựa trên KHCN và tái định hình cấu trúc không gian kinh tế quốc gia.

Bước chuyển từ triết lý "phòng vệ" sang triết lí "khai thác và kiến tạo"

Lâu nay, hệ thống chính sách đối với các phương tiện bay không người lái (UAV/drone) hay các hoạt động tầm thấp tại Việt Nam chịu sự chi phối nặng nề bởi tư duy "phòng vệ". Vùng trời dưới 300 - 500 mét chủ yếu được nhìn nhận qua lăng kính quản lí rủi ro: ngại va chạm an toàn bay, lo ngại xâm phạm an ninh, riêng tư, từ đó dẫn đến cơ chế cấp phép thủ công, phân tán và chặt chẽ theo từng vụ việc. Triết lí ấy vô hình trung biến không gian tầm thấp thành một vùng tài nguyên bị bỏ ngỏ, hoặc bị nén chặt trong những quy định rườm rà.

Kết luận 99-KL/TW đã thực hiện một cuộc "giải phóng tư duy" mang tính căn bản: Chuyển từ quản lý hành chính phương tiện bay sang quản trị và khai thác một không gian kinh tế mới.

Khi nhìn không gian tầm thấp như một tài nguyên, chúng ta lập tức nhận ra một dư địa phát triển khổng lồ. Nhưng Kết luận của Bộ Chính trị cũng xác định rất rõ: Bản thân chiếc UAV hay drone không phải là toàn bộ nền kinh tế tầm thấp. Giá trị của kinh tế tầm thấp không nằm ở số lượng thiết bị cơ khí cất cánh trên bầu trời, mà nằm ở sự hội tụ của các công nghệ chiến lược: Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), kết nối viễn thông 5G/6G, định vị vệ tinh độ chính xác cao và tự động hóa.

Nói cách khác, UAV chỉ là "bàn chân", còn AI và Dữ liệu mới là "bộ não". Một chuyến bay vận tải không người lái chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế khi nó giúp cắt giảm 30-50% chi phí logistics. Một drone nông nghiệp chỉ phát huy vai trò khi nó tối ưu hóa từng giọt phân bón nhờ dữ liệu cảm biến đất đai theo thời gian thực. Giá trị cuối cùng của tài nguyên này chính là sự gia tăng năng suất toàn nhân tố (TFP), sự tiết kiệm chi phí xã hội và việc hình thành nên những chuỗi giá trị hoàn toàn mới cho nền kinh tế.

Bài toán KHCN: Từ lắp ráp, ứng dụng đến làm chủ công nghệ lõi

Nhìn vào mục tiêu Kết luận 99-KL/TW đề ra: Tỉ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực đạt trên 30 - 40% vào năm 2030 và vọt lên trên 85% vào năm 2045, có thể thấy một quyết tâm chính trị rất rõ ràng trong việc tự chủ công nghệ. Việt Nam không chấp nhận dừng lại ở vị thế một "thị trường tiêu thụ" thiết bị bay ngoại nhập hay một nơi cung cấp dịch vụ ứng dụng gia công đơn thuần.

Muốn làm chủ tài nguyên tầm thấp, quốc gia phải làm chủ "hạ tầng số" và "công nghệ lõi" của không gian đó. Đó là các hệ thống quản lí không lưu tầm thấp tự động (UTM), công nghệ điều khiển và xử lí dữ liệu bay theo thời gian thực, thuật toán an toàn phòng chống va chạm, công nghệ vật liệu nhẹ composite và đặc biệt là bài toán an ninh mạng, bảo vệ chủ quyền dữ liệu không phận.

Nguồn lực KHCN quốc gia phải được tổ chức lại theo mô hình lưỡng dụng và kết nối chuỗi giá trị. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, đầu tư ngân sách vào các hạ tầng dùng chung cốt lõi như 03 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia hay trung tâm nghiên cứu thử nghiệm UAV trọng điểm. Ngược lại, khối doanh nghiệp tư nhân và các tập đoàn công nghệ trong nước phải giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu, chế tạo và thương mại hóa sản phẩm. Sự kết hợp giữa "bàn tay kiến tạo" của Nhà nước và "động lực thị trường" của doanh nghiệp chính là chìa khóa để Việt Nam từng bước chen chân vào chuỗi cung ứng toàn cầu của ngành công nghiệp tầm thấp.

Quản trị quốc gia hiện đại: Nghệ thuật cân bằng giữa Đổi mới và An toàn

Một không gian phát triển mới luôn đi kèm với những rủi ro mới. Việc mở cửa không gian tầm thấp nếu thiếu kiểm soát sẽ lập tức tạo ra những nguy cơ về an toàn hàng không, an toàn đô thị, rò rỉ dữ liệu nhạy cảm hoặc các mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Nhưng ngược lại, nếu vì sợ rủi ro mà giăng ra vô số "giấy phép con", chúng ta sẽ bóp chết đổi mới sáng tạo ngay từ khi còn trong trứng nước.

Lời giải mang tính đột phá của Kết luận 99-KL/TW là: Xây dựng mô hình quản trị quốc gia dựa trên dữ liệu, phân tầng độ cao và áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox).

Trong năm 2027, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về hạ tầng, thiết bị và công nghệ quản trị sẽ là "cột mốc bản lề". Lần đầu tiên, vùng trời tầm thấp sẽ được quy hoạch số hóa một cách bài bản: Phân khu vực hoạt động, phân tầng độ cao, phân định rõ vùng bay thử nghiệm, vùng hạn chế và vùng cấm bay. Mọi hành trình bay sẽ được quản lí xuyên suốt từ khâu định danh, cấp phép tự động đến giám sát hành trình bằng nền tảng số.

Song song đó, cơ chế Sandbox chính là "lồng kính an toàn" cho các mô hình kinh doanh chưa từng có tiền lệ - từ giao hàng bằng UAV, taxi bay đô thị cho đến cứu hộ tự động. Sandbox không phải là nới lỏng quản lý, mà là cách quản lí thông minh: Cho phép thử nghiệm trong phạm vi, thời hạn và quy chuẩn giám sát nghiêm ngặt để nhận diện rủi ro trước khi nhân rộng, bảo đảm nguyên tắc xuyên suốt "mở để phát triển, nhưng không đánh đổi chủ quyền, an ninh và an toàn".

Tránh tư duy "phong trào" và cái bẫy dàn trải tại các địa phương

Một thông điệp vô cùng sâu sắc và thực tế trong Kết luận 99-KL/TW chính là việc định hướng triển khai tại các địa phương.

Khi một chủ trương mang tính thời sự ra đời, căn bệnh "phong trào" rất dễ bùng phát. Nếu tỉnh nào cũng vội vã lập quy hoạch riêng, đua nhau mua sắm dàn thiết bị đắt tiền hay xây dựng các khu công nghiệp UAV dàn trải mà thiếu nhu cầu thực tế, ngân sách nhà nước và nguồn lực xã hội sẽ bị lãng phí nghiêm trọng.

Bộ Chính trị đã lưu ý rất rõ: Cấp ủy, chính quyền địa phương phải bắt đầu từ "bài toán thực tiễn" của chính mình.

Một tỉnh miền núi khó khăn không nhất thiết phải mơ về taxi bay thương mại, mà hãy dùng drone để giải quyết bài toán vận tải nông sản qua vực sâu, cấp cứu y tế cho bản xa hay phát hiện sớm nguy cơ sạt lở đất mùa mưa lũ.

Một trung tâm công nghiệp lớn sẽ cần không gian tầm thấp cho logistics kho bãi, giám sát hệ thống năng lượng và an toàn nhà máy.

Các siêu đô thị như Hà Nội hay TP.HCM lại cần ưu tiên ứng dụng vào quản lý trật tự giao thông, quy hoạch không gian và các dịch vụ đô thị thông minh.

Địa phương đi trước không phải là địa phương cất cánh nhiều UAV nhất, mà là địa phương tìm ra đúng "điểm nghẽn" để công nghệ tầm thấp nhảy vào giải quyết, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội đo đếm được bằng số liệu thực tế.

Khát vọng về một "bầu trời động lực"

Thước đo cuối cùng của một chủ trương chiến lược không nằm ở những trang văn bản, mà nằm ở năng lực thực thi và những giá trị thực tế tạo ra cho đất nước. Mục tiêu đóng góp 1,5% GDP vào năm 2045 từ kinh tế tầm thấp là một thách thức không nhỏ, nhưng hoàn toàn khả thi nếu hệ sinh thái này được vận hành đồng bộ về thể chế, hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực.

Kết luận số 99-KL/TW đã khai thông về mặt thể chế, đặt chiếc chìa khóa đầu tiên để mở ra cánh cửa không gian tầm thấp. Giờ đây, bài toán còn lại thuộc về năng lực hành động của Chính phủ, sự dấn thân của các doanh nghiệp công nghệ và tư duy thực tế của các địa phương. Việc khai phá hiệu quả lớp tài nguyên dưới chân mây sẽ tạo ra một "đường cao tốc vô hình", đưa nền kinh tế Việt Nam cất cánh an toàn, tự chủ và bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.