KHCN nâng tầm chuỗi giá trị lúa gạo Cà Mau phát triển bền vững

Nhiều tiềm năng nhưng giá trị chưa tương xứng

Sau khi hợp nhất địa giới hành chính, Cà Mau trở thành địa phương có quy mô sản xuất nông nghiệp hàng đầu cả nước với khoảng 312.000 ha đất lúa và hơn 93.000 ha sản xuất theo mô hình lúa – tôm. Nhiều vùng sản xuất đã đạt các chứng nhận quốc tế như ASC, BAP, GlobalGAP, tạo nền tảng thuận lợi cho phát triển lúa gạo chất lượng cao.

Theo Sở Công Thương tỉnh Cà Mau, tỷ lệ lúa chất lượng cao, lúa thơm và lúa đặc sản hiện chiếm trên 90% diện tích sản xuất của tỉnh. Đây là lợi thế nổi bật mà không nhiều địa phương có được. Tuy nhiên, chất lượng lúa nguyên liệu chưa được chuyển hóa tương xứng thành giá trị thương phẩm do khâu bảo quản, chế biến và tiêu thụ còn nhiều hạn chế.

Toàn tỉnh hiện có hơn 22 cơ sở xay xát với tổng công suất khoảng 714.000 tấn mỗi năm nhưng phần lớn có quy mô nhỏ, công nghệ còn lạc hậu, chưa hình thành được chuỗi liên kết bền vững giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

Đặc biệt, Cà Mau vẫn chưa có doanh nghiệp trực tiếp xuất khẩu gạo quy mô lớn và chưa xây dựng được thương hiệu gạo riêng trên thị trường.
TS. Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, cho rằng điểm nghẽn lớn nhất của ngành lúa gạo hiện nay vẫn là sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết và chưa gắn chặt với nhu cầu thị trường. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng “được mùa mất giá” kéo dài nhiều năm qua.

Chuyển đổi số mở đường cho nông nghiệp hiện đại

Trong xu hướng phát triển nông nghiệp thông minh, nhiều hợp tác xã tại Cà Mau đã chủ động ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN) vào sản xuất và đạt những kết quả tích cực.

Điển hình là HTX Nông nghiệp tổng hợp Ba Đình, một trong những đơn vị tiên phong ứng dụng công nghệ số vào sản xuất lúa gạo. HTX hiện có 291 thành viên với diện tích sản xuất hơn 733 ha theo mô hình lúa – tôm. Những năm gần đây, HTX đã đưa máy bay không người lái (drone) vào gieo sạ, phun thuốc và bón phân, giúp giảm lượng giống, tiết kiệm chi phí lao động và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Ông Nông Văn Thạch, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Ba Đình, cho biết toàn bộ diện tích sản xuất của HTX đều được cơ giới hóa trong khâu thu hoạch. Đồng thời, HTX sử dụng phần mềm Face Farm để quản lý quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

“Việc ứng dụng công nghệ giúp mọi công đoạn từ gieo trồng đến thu hoạch được ghi nhận minh bạch. Người tiêu dùng có thể kiểm tra toàn bộ quá trình sản xuất, qua đó nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường”, ông Thạch cho biết.

Không chỉ trong sản xuất, HTX còn áp dụng hóa đơn điện tử, chữ ký số, thanh toán trực tuyến và quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số như Facebook, TikTok, Zalo. Đây là những bước đi quan trọng giúp nông dân tiếp cận thị trường nhanh hơn, giảm phụ thuộc vào thương lái truyền thống.

Theo các chuyên gia, chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn là điều kiện bắt buộc để xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường xuất khẩu cao cấp.

Xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu gạo Cà Mau

Cùng với ứng dụng công nghệ, liên kết chuỗi giá trị đang được xem là chìa khóa để nâng cao giá trị hạt gạo Cà Mau.

Theo TS. Trần Minh Hải, mô hình liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp là giải pháp căn cơ để phát triển nông nghiệp bền vững. Khi các chủ thể tham gia cùng một chuỗi giá trị, người nông dân có đầu ra ổn định, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, còn hợp tác xã đóng vai trò tổ chức sản xuất và kết nối thị trường.

Thực tế cho thấy nhiều mô hình liên kết lúa gạo trên địa bàn đã mang lại hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, quy mô liên kết còn nhỏ, doanh nghiệp tham gia chưa sâu và tình trạng phá vỡ hợp đồng khi giá thị trường biến động vẫn xảy ra ở một số nơi.

Sở Công Thương Cà Mau đề xuất phát triển các vùng nguyên liệu tập trung, đồng nhất về giống và quy trình sản xuất; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu dài hạn với nông dân thông qua hợp tác xã. Đây là giải pháp nhằm giảm phụ thuộc vào thương lái, bảo đảm tính ổn định của thị trường tiêu thụ.

Bên cạnh đó, ngành chức năng cũng khuyến khích đầu tư mạnh hơn vào chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng như bột gạo, dầu cám gạo, thực phẩm chế biến, mỹ phẩm và các sản phẩm từ phụ phẩm lúa gạo. Hướng đi này không chỉ gia tăng giá trị kinh tế mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn, tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng thương hiệu gạo Cà Mau gắn với chỉ dẫn địa lý, sản xuất hữu cơ và tiêu chuẩn quốc tế. Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do như EVFTA hay CPTPP đang mở ra nhiều cơ hội, việc xây dựng thương hiệu sẽ giúp hạt gạo Cà Mau nâng cao vị thế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Lê Văn Sử, Phó chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng: “Từ sản xuất đến tiêu thụ, từ cơ giới hóa đến chuyển đổi số, từ liên kết chuỗi đến xây dựng thương hiệu, ngành lúa gạo Cà Mau đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ. Với sự đồng hành của khoa học công nghệ, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân, hạt gạo Cà Mau không chỉ hướng đến mục tiêu nâng cao giá trị kinh tế mà còn trở thành sản phẩm nông nghiệp xanh, chất lượng cao và có sức cạnh tranh bền vững trên thị trường trong nước và quốc tế”.