Khi mọi thứ đều được gọi là… AI, khách hàng bối rối
Tivi AI, máy giặt AI, tai nghe AI, máy lọc không khí AI, thậm chí quạt cầm tay hay bàn chải đánh răng cũng được quảng bá với những tính năng liên quan đến trí tuệ nhân tạo
Chạy theo xu hướng trí tuệ nhân tạo, nhiều sản phẩm điện tử, đồ gia dụng được quảng cáo tích hợp AI, từ tivi, máy giặt đến quạt cầm tay, bàn chải đánh răng.
Tuy nhiên, giữa những lời quảng cáo hấp dẫn và trải nghiệm thực tế, không phải lúc nào người tiêu dùng cũng nhận thấy sự khác biệt tương xứng với số tiền bỏ ra.
Từ máy giặt đến quạt cầm tay đều có AI
Khảo sát thực tế trên thị trường điện tử, dễ nhận thấy điện máy và đồ gia dụng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành một từ khóa quen thuộc trong hoạt động quảng cáo. Không chỉ xuất hiện trên những thiết bị công nghệ cao, thuật ngữ này còn được sử dụng để giới thiệu các sản phẩm phục vụ những nhu cầu sinh hoạt thường ngày.
Tivi AI, máy giặt AI, tai nghe AI, máy lọc không khí AI, thậm chí quạt cầm tay hay bàn chải đánh răng cũng được quảng bá với những tính năng liên quan đến trí tuệ nhân tạo. Cách gọi này dễ tạo cảm giác sản phẩm có công nghệ vượt trội, có khả năng hiểu nhu cầu và tự điều chỉnh để phục vụ người dùng tốt hơn.
Tuy nhiên, việc một sản phẩm được gắn mác AI không đồng nghĩa mọi chức năng của nó đều được vận hành bằng trí tuệ nhân tạo. Trên thực tế, nhiều thiết bị vốn đã có cảm biến, chế độ tự động và các chương trình điều khiển được lập trình sẵn từ trước.
Chia sẻ với Một Thế Giới, chị Thanh Xuân, quản lý cửa hàng điện máy trên đường Cộng Hòa, phường Tân Sơn Nhất (TP.HCM), cho rằng đồ điện, đồ gia dụng tích hợp AI là một xu hướng có thật, nhưng không phải sản phẩm nào quảng cáo có AI cũng mang lại khác biệt đáng kể so với thiết bị thông thường.
“Chẳng hạn, một số hãng đã tích hợp AI vào máy giặt, tủ lạnh, máy hút bụi và điều hòa. Những ứng dụng này có thể hoạt động thực tế, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào từng mẫu máy và giới hạn của công nghệ”, chị Xuân nói.
Theo anh Tuấn, nhân viên một cửa hàng đồ gia dụng trên đường Lý Thường Kiệt, các sản phẩm điện lạnh, gia dụng ngày càng được cải tiến về thiết kế và tính năng. Tuy nhiên, không phải cải tiến nào cũng cần được gọi là AI.
Anh lấy ví dụ, nồi cơm điện trước đây thường sử dụng nút bấm nổi, trong khi nhiều sản phẩm hiện nay chuyển sang bảng điều khiển phẳng, thiết kế tối giản hơn. Đó là sự thay đổi về thiết kế, không phải bằng chứng cho thấy sản phẩm đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
“Khi AI trở thành từ khóa tiếp thị, người mua có nguy cơ nhầm lẫn giữa ba yếu tố: sản phẩm có kết nối thông minh, sản phẩm có chức năng tự động hóa và sản phẩm thực sự ứng dụng thuật toán AI. Nếu nhà bán hàng không công khai rõ ràng, người tiêu dùng khó đánh giá lợi ích và so sánh giá một cách công bằng”, anh Tuấn nói.
Người mua chưa thấy khác biệt rõ ràng
Sự xuất hiện ngày càng phổ biến của nhãn AI cũng khiến một bộ phận người tiêu dùng đặt câu hỏi về giá trị thực tế mà công nghệ này mang lại.
Anh Minh Hoàng (TP.HCM) cho biết từng chú ý đến một mẫu máy giặt được quảng cáo có AI thông minh. Theo thông tin giới thiệu, thiết bị có thể học thói quen người dùng, tối ưu hoạt động, tự phân bổ nước giặt và nước xả vải, đồng thời lựa chọn chương trình phù hợp mà không cần nhiều thao tác.
Tuy nhiên, sau hơn một tháng sử dụng, anh nhận thấy chiếc máy không khác biệt nhiều so với máy giặt trước đây, ngoài việc có thêm khả năng kết nối với hệ thống nhà thông minh và điều khiển qua ứng dụng.
“Phần lớn là chế độ tự động, cảm biến và thiết lập có sẵn, không phải AI. Có thể một số tính năng sử dụng AI, nhưng tôi không rõ đó là tính năng nào và khác gì so với tự động hóa thông thường”, anh Hoàng chia sẻ.
Trải nghiệm này phản ánh một vấn đề đáng chú ý: người mua có thể nhận được một sản phẩm với nhiều chức năng hơn, nhưng chưa chắc hiểu rõ chức năng nào thực sự tạo ra giá trị mới.
Với một chiếc máy giặt, người dùng thường quan tâm đến khả năng giặt sạch, tiết kiệm điện nước, vận hành ổn định và độ bền. Nếu thiết bị có thể tự điều chỉnh lượng nước, thời gian giặt hoặc lượng chất giặt tẩy phù hợp với từng mẻ đồ, đó là những lợi ích cụ thể. Nhưng để đánh giá phần đóng góp của AI, cần biết thiết bị sử dụng công nghệ gì, xử lý dữ liệu ra sao và kết quả có tốt hơn những hệ thống tự động thông thường hay không.
Tương tự, một chiếc quạt cầm tay có chế độ làm mát, một bàn chải đánh răng có khả năng theo dõi quá trình vệ sinh răng miệng hay một chiếc tivi có thể đề xuất nội dung đều có thể sở hữu những tính năng hữu ích. Dẫu vậy, tên gọi AI tự nó không nói lên mức độ hữu ích của sản phẩm.
Nếu những thông tin quan trọng chỉ dừng lại ở các cụm từ như thông minh, tối ưu, cá nhân hóa hay tự học mà không giải thích cụ thể, người tiêu dùng khó phân biệt đâu là cải tiến thực chất, đâu là cách diễn đạt mang tính quảng bá.
Ranh giới giữa AI và tự động hóa
Theo một số chuyên gia công nghệ, trên thị trường thiết bị điện tử tiêu dùng, trí tuệ nhân tạo đã trở thành một xu hướng thời thượng, nhất là sau khi AI tạo sinh bùng nổ từ năm 2023.
Không phủ nhận có những sản phẩm thực sự trang bị AI, nhưng cũng nhiều trường hợp “đánh lận con đen”, hô biến các thuật toán ‘smart’ (thông minh) thành AI, trong khi tính năng thực tế không thay đổi nhiều so với thế hệ trước
Nhận định này đặt ra câu hỏi: ranh giới giữa AI và tự động hóa nằm ở đâu?
Có thể hình dung bằng chính chiếc máy giặt. Một thiết bị sử dụng cảm biến để nhận biết lượng đồ, sau đó lựa chọn lượng nước hoặc thời gian giặt theo các ngưỡng được cài đặt sẵn, có thể thực hiện công việc hoàn toàn tự động mà không nhất thiết phải sử dụng AI.
Trong khi đó, một hệ thống AI có thể sử dụng dữ liệu và các mô hình học máy để nhận diện những mẫu hình, đưa ra dự đoán hoặc điều chỉnh quyết định trong những điều kiện phù hợp với thiết kế. Mức độ ứng dụng thực tế phụ thuộc vào công nghệ được triển khai, dữ liệu đầu vào và khả năng xử lý của thiết bị hoặc hệ thống kết nối.
Nói cách khác, tự động hóa và AI không phải hai khái niệm loại trừ lẫn nhau. Một sản phẩm có thể kết hợp cả hai, nhưng việc tự động thực hiện một thao tác không đủ để chứng minh thao tác đó sử dụng AI.
Đặc biệt, khả năng học hỏi cũng cần được hiểu đúng. Không phải thiết bị nào có chức năng ghi nhớ thói quen, nhận diện dữ liệu hay tự điều chỉnh thông số đều liên tục tự học. Một số chức năng chỉ dựa trên quy tắc và ngưỡng được thiết lập trước; một số khác có thể sử dụng mô hình AI đã được huấn luyện từ trước hoặc xử lý thông tin thông qua hệ thống bên ngoài.
Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào tên gọi hoặc một vài tính năng được giới thiệu để kết luận sản phẩm có hay không có AI. Điều cần thiết là thông tin minh bạch về công nghệ được sử dụng và lợi ích mà công nghệ đó mang lại.
Đừng để AI trở thành chiếc nhãn tăng giá
Giới phân tích cho rằng có ba lý do chính khiến tình trạng quảng bá quá mức về AI, còn gọi là “AI washing”, trở nên phổ biến.
Thứ nhất, AI ngày càng dễ tích hợp thông qua các mô hình nguồn mở hoặc giao diện lập trình ứng dụng (API), khiến nhiều doanh nghiệp có thể đưa công nghệ này vào sản phẩm. Điều đó cũng làm ranh giới giữa ứng dụng thực chất và quảng bá quá mức trở nên khó nhận biết hơn.
Thứ hai, về mặt thương mại, nhãn AI có thể tạo cho sản phẩm cảm giác hiện đại, thông minh và có giá trị cao hơn. Cuối cùng, sức hút của xu hướng AI khiến doanh nghiệp lo ngại sản phẩm của mình bị xem là lạc hậu nếu không nhắc đến công nghệ này.
Tuy nhiên, việc lạm dụng thuật ngữ AI có thể khiến người tiêu dùng dần mất niềm tin. Khi trải nghiệm thực tế không đáp ứng kỳ vọng, họ có thể nghi ngờ cả những sản phẩm thực sự ứng dụng AI.
Việc sử dụng thuật ngữ thiếu rõ ràng còn có thể làm méo mó cạnh tranh, khi doanh nghiệp đầu tư thực chất vào công nghệ phải cạnh tranh với những sản phẩm chủ yếu tạo lợi thế bằng quảng cáo.
Về phía người tiêu dùng, thay vì chỉ quan tâm sản phẩm có AI hay không, câu hỏi thiết thực hơn là AI giúp giải quyết vấn đề gì, hiệu quả được cải thiện ra sao và mức giá chênh lệch có tương xứng với lợi ích hay không.
Khi chọn mua máy giặt, người dùng có thể tìm hiểu khả năng tiết kiệm điện nước, hiệu quả giặt, độ bền và chi phí bảo trì. Với tivi, đó có thể là chất lượng hình ảnh, âm thanh, khả năng xử lý nội dung và trải nghiệm sử dụng. Nếu sản phẩm có AI, người mua nên yêu cầu người bán giải thích rõ chức năng nào sử dụng công nghệ này, dữ liệu được xử lý ở đâu và liệu tính năng có cần kết nối internet hay không.
Với nhà sản xuất và nhà bán lẻ, minh bạch về tính năng không chỉ giúp khách hàng lựa chọn đúng mà còn góp phần xây dựng niềm tin lâu dài. Một sản phẩm có thể không cần mang nhãn AI vẫn đủ sức thuyết phục nếu đáp ứng tốt nhu cầu sử dụng, bền bỉ và có giá hợp lý.
AI đang mở ra nhiều khả năng mới cho thiết bị điện tử và đồ gia dụng. Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra giá trị mà người dùng có thể nhận biết và kiểm chứng.
Bởi cuối cùng, người mua một chiếc quạt vẫn cần luồng gió mát, mua máy giặt vẫn cần quần áo sạch và mua tủ lạnh vẫn cần thực phẩm được bảo quản tốt. AI có thể giúp những công việc ấy được thực hiện hiệu quả hơn, nhưng hai chữ AI trên bao bì không thể thay thế cho hiệu quả thực tế của sản phẩm.