Khi "vùng an toàn" trở thành lực cản: Lời giải nào cho khoa học Việt năm 2026?

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tiến vào giai đoạn bùng nổ, tâm lý "ngại sai, sợ rủi ro" của một bộ phận không nhỏ nhà khoa học đang trở thành rào cản vô hình kìm hãm sự bứt phá của quốc gia. Tại buổi họp báo thường kỳ sáng ngày 29.1.2026, Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương đã thẳng thắn đặt ra bài toán: Làm thế nào để kéo nhà khoa học ra khỏi "vùng an toàn" và thúc đẩy những giá trị thực chất?

Thực trạng "nghiên cứu trong lồng kính"

Nhiều thập kỷ qua, nền khoa học Việt Nam vẫn tồn tại một nghịch lý: Số lượng đề tài nghiên cứu hàng năm rất lớn, nhưng tỷ lệ các công trình có khả năng thương mại hóa hoặc tạo ra đột phá công nghệ mang tính dẫn dắt lại chưa tương xứng. Một trong những nguyên nhân cốt lõi được Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương chỉ rõ chính là tâm lý ưu tiên sự "an toàn".

Nhiều nhà khoa học hiện nay có xu hướng lựa chọn các đề tài nghiên cứu mà kết quả gần như đã có thể định lượng ngay từ khi đặt bút viết thuyết minh. Việc chọn những con đường đã cũ, những phương pháp đã quen thuộc giúp họ dễ dàng đi qua các bước nghiệm thu, quyết toán và tránh được những rắc rối pháp lý nếu chẳng may dự án thất bại. Tuy nhiên, sự "an toàn" này lại chính là lực cản khiến khoa học Việt Nam thiếu vắng những công trình mang tính "game-changer" (thay đổi cuộc chơi).

"Nếu chỉ làm những gì chúng ta chắc chắn sẽ thành công, thì đó không còn là nghiên cứu khoa học đúng nghĩa. Khoa học là hành trình đi vào vùng tối để tìm ra ánh sáng. Nếu sợ bóng tối, chúng ta sẽ mãi đứng yên tại chỗ," Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương chia sẻ đầy tâm huyết.

Chấp nhận rủi ro là một phần của cuộc chơi

Để giải bài toán này, Bộ KH&CN xác định năm 2026 sẽ là năm bản lề trong việc thay đổi tư duy quản lý. Lời giải đầu tiên nằm ở việc xây dựng một hành lang pháp lý bảo vệ người làm khoa học trước những rủi ro khách quan.

Điểm nhấn đáng chú ý nhất là cơ chế "giảm chấn" kinh phí. Theo các quy định mới được triển khai, nếu một nhiệm vụ khoa học được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc nhưng không đạt kết quả như kỳ vọng do yếu tố đặc thù của nghiên cứu hoặc biến động khách quan, nhà khoa học sẽ không phải chịu trách nhiệm hoàn trả kinh phí.

Đây được xem là "liều thuốc đặc trị" cho căn bệnh sợ sai. Khi nỗi lo về tài chính và trách nhiệm pháp lý được nhấc bỏ, các chuyên gia mới có thể toàn tâm toàn ý dấn thân vào những lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI) thế hệ mới, công nghệ lượng tử hay vật liệu sinh học.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi từ tư duy "quản lý hành chính" sang "phục vụ khoa học" cũng được đẩy mạnh. Thứ trưởng cho biết, Bộ đang quyết liệt thực hiện số hóa toàn trình các nhiệm vụ KH&CN. Mọi quy trình từ đăng ký, xét duyệt đến nghiệm thu đều được thực hiện trên môi trường số, giúp minh bạch hóa thông tin và cắt giảm tối đa thời gian "chạy" thủ tục – thứ vốn dĩ làm hao mòn sức sáng tạo của người làm chuyên môn.

Chủ động "săn tìm" đột phá thay vì ngồi chờ hồ sơ

Một thay đổi quan trọng khác trong chiến lược của năm 2026 là sự chủ động của cơ quan quản lý. Thay vì thụ động ngồi chờ các đơn vị nộp hồ sơ đăng ký đề tài, Bộ KH&CN sẽ chủ động tiến ra thị trường, đến các viện nghiên cứu và doanh nghiệp để "săn tìm" những ý tưởng táo bạo.

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh, Bộ sẽ đóng vai trò như một "nhà đầu tư mạo hiểm" của Nhà nước. Thông qua các cuộc thi công nghệ, các diễn đàn khởi nghiệp và mạng lưới chuyên gia toàn cầu, những ý tưởng dù còn sơ khai nhưng mang tính đột phá sẽ được hỗ trợ ngay lập tức về mặt pháp lý và tài chính. "Chúng tôi sẽ không chờ nhà khoa học gõ cửa. Chúng tôi sẽ cùng họ mở cửa những lĩnh vực mới," ông khẳng định.

Cú hích từ ngành bán dẫn và chính sách thiết bị

Minh chứng cho tư duy kiến tạo này chính là việc ban hành Thông tư số 30/2025/TT-BKHCN, có hiệu lực từ đầu năm 2026. Thông tư này cho phép nhập khẩu máy móc, thiết bị cũ nhưng chất lượng cao phục vụ riêng cho nghiên cứu và sản xuất bán dẫn. Đây là một bước đi cực kỳ thực tế, giúp các phòng thí nghiệm và doanh nghiệp nội địa nhanh chóng có được hạ tầng cần thiết để thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu mà không cần chờ đợi kinh phí đầu tư khổng lồ cho máy móc mới 100%.

Việc tháo gỡ nút thắt về hạ tầng này, kết hợp với các dự án lớn từ các tập đoàn như FPT hay Viettel trong lĩnh vực chip và AI, đang tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi để nhà khoa học "rời khỏi vùng an toàn". Tại đây, họ có sẵn các bài toán thực tế từ doanh nghiệp, có hạ tầng từ Nhà nước và có sự bảo trợ từ chính sách.

Kỳ vọng vào một thế hệ nhà khoa học dấn thân

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: Năm 2026 không chỉ là năm của những con số tăng trưởng, mà phải là năm của sự đổi mới về bản chất. Khi những rào cản về tâm lý và cơ chế được gỡ bỏ, khoa học Việt Nam kỳ vọng sẽ xuất hiện một thế hệ nhà khoa học mới – những người không chọn sự an toàn để đổi lấy sự bình yên, mà chọn dấn thân để đổi lấy sự phát triển của dân tộc.

Lời giải cho khoa học Việt năm 2026 đã rõ: Đó là sự đồng hành tuyệt đối của Nhà nước, sự dũng cảm của nhà khoa học và một hành lang pháp lý minh bạch, bao dung với thất bại. Khi "vùng an toàn" không còn là nơi trú ẩn duy nhất, những chân trời mới của công nghệ sẽ chính thức được mở ra.