Khoa học cơ bản là nền tảng nội sinh để phát triển công nghệ bền vững
Trong kỷ nguyên mới, định hướng chiến lược từ lãnh đạo vĩ mô và giới tinh hoa đều khẳng định khoa học cơ bản là cội nguồn của mọi công nghệ lõi.
Khoa học cơ bản là bệ đỡ tri thức, là thước đo năng lực nội sinh và là điều kiện tiên quyết để quốc gia tự chủ công nghệ. Đây là thông điệp mang tính cốt lõi được khẳng định mạnh mẽ trong chuỗi sự kiện chiến lược gần đây về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Tại phiên họp của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Ban Chỉ đạo 57), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nâng tầm lĩnh vực này thành một cấu phần then chốt của năng lực quản trị và an ninh quốc gia.
Trao đổi với Một Thế Giới, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch VAST - đã cụ thể hóa tư duy chiến lược này bằng những phân tích sâu sắc từ thực tiễn. Những luận điểm của GS.TS Trần Hồng Thái đã làm sáng tỏ một chân lý thời đại: để tạo ra một nền công nghệ tự chủ, độc lập và có sức cạnh tranh toàn cầu, Việt Nam không thể đi đường tắt mà phải kiên trì bồi đắp cho những nghiên cứu nền tảng bền vững.
Vị thế dẫn đầu và sứ mệnh lịch sử của khoa học cơ bản
Giáo sư Trần Hồng Thái đặc biệt lưu ý một quy luật có tính biện chứng giữa nghiên cứu nền tảng và công nghệ ứng dụng. Ông khẳng định: các công nghệ đột phá, các sản phẩm thương mại hóa đang hiện hữu trên thị trường có bản chất là phần ngọn, còn nghiên cứu nền tảng chính là phần gốc rễ.
Nếu không có một hệ thống lý thuyết và thực nghiệm vững chắc, mọi nỗ lực phát triển công nghệ ứng dụng sẽ chỉ dừng lại ở mức độ bắt chước, gia công và rất dễ bị tổn thương trước những thay đổi của công nghệ thế giới. Để hệ sinh thái đổi mới sáng tạo không rơi vào tình trạng "xây nhà từ nóc", việc đầu tư và đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản là con đường bắt buộc.
Nhìn lại lịch sử hơn nửa thế kỷ qua, kể từ ngày thành lập VAST, các thế hệ nhà khoa học đã bền bỉ gây dựng một nền tảng nghiên cứu đa ngành vô cùng đồ sộ. Từ những ngành khoa học truyền thống như toán học, vật lý, hóa học, sinh học đến các lĩnh vực tiên phong như khoa học trái đất, khoa học biển, công nghệ vật liệu mới, môi trường, năng lượng và công nghệ vũ trụ, tất cả đều lấy nghiên cứu nền tảng làm mạch máu xuyên suốt.
Chủ tịch Viện Hàn lâm tự hào, hệ thống nghiên cứu của Viện hiện nay không chỉ vững vàng ở vị trí đứng đầu quốc gia mà còn xuất sắc lọt vào top 4 của khu vực Đông Nam Á. Chính nội lực hùng mạnh tích lũy qua 51 năm này đã giúp các nhà khoa học của Viện tự tin làm chủ công nghệ cao, tự thiết kế các giải pháp phức tạp. Minh chứng sinh động nhất là việc Viện vừa bàn giao danh mục 112 công nghệ cốt lõi về các tỉnh ủy, thành ủy trên khắp cả nước nhằm chuyển giao trực tiếp vào thực tiễn, phục vụ đắc lực cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương.
Đồng bộ tư duy giữa tầm vĩ mô và hành động thực tiễn
Sự phân tích sâu sắc của Giáo sư Trần Hồng Thái hoàn toàn nhất quán với những chỉ đạo mang tính bước ngoặt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Ban Chỉ đạo 57. Người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã khẳng định, phát triển nghiên cứu nền tảng không phải là công việc học thuật thuần túy trong các tháp ngà khoa học, mà là nhiệm vụ chiến lược sống còn gắn liền với mô hình phát triển mới dựa trên tri thức. Khoa học phải nâng cao được năng lực dự báo quốc gia, giúp hệ thống quản trị chủ động ứng phó với các thách thức phi truyền thống, biến đổi khí hậu và bảo đảm quốc phòng, an ninh trong bối cảnh thế giới biến động không ngừng.
Sự gặp gỡ giữa tư duy vĩ mô của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và vận hành của Viện Hàn lâm đã tạo ra một định hướng rõ nét: nghiên cứu cơ bản phải đi trước một bước để khai đường mở lối cho công nghệ. Giáo sư Trần Hồng Thái nhấn mạnh, VAST luôn đặt ưu tiên cao nhất cho việc hiện thực hóa các chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm vào trong cấu trúc của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Việc giữ vững vị thế dẫn đầu về nghiên cứu nền tảng chính là trách nhiệm quốc gia mà Viện Hàn lâm đang gánh vác, nhằm tạo ra bệ phóng cho các ngành công nghệ lõi của Việt Nam cất cánh.
Tháo gỡ điểm nghẽn và khơi thông mạch máu chuyển giao
Dù sở hữu những con số ấn tượng về công bố quốc tế và vị thế khu vực, cả tầm vĩ mô lẫn các cơ quan thực thi đều thẳng thắn nhìn nhận một thực tế: giữa kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và nhu cầu thực tiễn của thị trường vẫn còn một khoảng cách không nhỏ. Để thu hẹp khoảng cách này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra những "điểm nghẽn" căn cốt về cơ chế quản lý nặng tính hành chính, sử dụng chứng từ rườm rà làm tiêu tốn thời gian sáng tạo của chuyên gia. Đồng thời, nguồn lực tài chính còn phân tán, thiếu các cơ chế tài trợ dài hạn mang tính đa niên từ 5 đến 15 năm khiến các nhà khoa học khó theo đuổi các đề tài lớn có tính tích lũy tri thức sâu sắc.
Để tháo gỡ rào cản, một cuộc cách mạng về quản trị khoa học đang được định hình rõ nét. Tư duy mới đòi hỏi phải chuyển dịch mạnh mẽ từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo, chấp nhận rủi ro và bảo đảm sự liêm chính, tự do học thuật. Hệ thống quản lý sẽ tập trung hoàn toàn vào khâu hậu kiểm, đánh giá dựa trên chất lượng, sản phẩm đầu ra thực chất và tác động dài hạn đối với xã hội thay vì kiểm tra quy trình giấy tờ thủ tục hành chính.
Ở cấp độ thực thi, Giáo sư Trần Hồng Thái đưa ra giải pháp cốt lõi là thiết lập một cơ chế phối hợp đa bên hiệu quả và thực chất. Ông thiết tha kêu gọi cộng đồng doanh nghiệp, các tập đoàn kinh tế chủ động đặt hàng, đưa ra các "bài toán" hóc búa từ thực tế sản xuất và thị trường. Đây chính là kim chỉ nam để các nhà khoa học định hướng nghiên cứu sát thực tiễn hơn, nâng cao khả năng thương mại hóa của sản phẩm. VAST cam kết sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp trong toàn bộ chu kỳ: từ nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ đến chuyển giao và phát triển sản phẩm theo nguyên tắc "cùng đầu tư, cùng nghiên cứu, cùng chia sẻ lợi ích và cùng phát triển bền vững".
Hướng tới các mục tiêu chiến lược của năm 2045, Việt Nam đang khẩn trương hoàn thiện các công cụ chính sách mạnh mẽ, bao gồm: Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu cơ bản; Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên để ổn định dòng vốn; và Chương trình quốc gia về nhân tài nhằm thu hút, trọng dụng giới tinh hoa. Những mô hình thực tế như Câu lạc bộ Ươm tạo và Khởi nghiệp của VAST sẽ đóng vai trò là không gian mở, kết nối tri thức nền tảng với các nhà đầu tư, chuyên gia sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn đo lường, tạo đà hình thành các doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ từ chính các kết quả nghiên cứu cơ bản đồ sộ, đưa đất nước vững vàng bứt phá trong kỷ nguyên mới.