Kinh tế bạc: Gỡ điểm nghẽn để biến thách thức thành cơ hội

Sáng 29-10, Tạp chí Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) phối hợp với Bảo hiểm xã hội (BHXH) TP.HCM tổ chức tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc - kiến tạo trụ cột an sinh bền vững”.

Kinh tế bạc: Dư địa lớn, hệ sinh thái còn thiếu

Dẫn số liệu từ Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, bà Nguyễn Hải Hồng, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Kinh tế - Tài chính, cho biết Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và dự kiến đến năm 2036 sẽ trở thành quốc gia “dân số già”, với khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên. Đến năm 2039, số người cao tuổi dự kiến tăng lên khoảng 16,8 triệu người và tiếp tục đạt 25,2 triệu người vào năm 2069.

Đáng chú ý, Việt Nam chỉ mất khoảng 25 năm để chuyển từ giai đoạn “già hóa dân số” sang “dân số già”, thuộc nhóm quốc gia có tốc độ chuyển đổi nhanh nhất thế giới.

Riêng TP.HCM, đến cuối năm 2025 có khoảng 1,6-1,7 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 11-12% dân số. Trong bối cảnh tuổi thọ tăng và mức sinh giảm, quy mô dân số cao tuổi được dự báo tiếp tục gia tăng nhanh trong những năm tới.

Tốc độ già hóa nhanh đặt hệ thống y tế và an sinh xã hội trước yêu cầu thay đổi để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi.

BS. CKII. Đào Văn Sinh, Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Y tế tại TP.HCM, nhận định những con số trên cho thấy tốc độ già hóa rất nhanh, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuẩn bị hệ thống chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội thích ứng. Thách thức không chỉ nằm ở nhu cầu khám, chữa bệnh ngày càng tăng mà còn ở việc tổ chức dịch vụ phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn và bảo đảm chất lượng sống cho người cao tuổi.

“Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc, cần điều trị lâu dài, phục hồi chức năng và hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, nếu hệ thống y tế vẫn chủ yếu tập trung vào khám chữa bệnh tại bệnh viện thì sẽ khó đáp ứng đầy đủ những yêu cầu mới”, ông Sinh nói.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh của dân số cao tuổi không chỉ tạo áp lực lên hệ thống an sinh xã hội mà còn mở ra nhu cầu lớn đối với các sản phẩm, dịch vụ dành cho nhóm dân số này, tạo dư địa phát triển kinh tế bạc.

Theo bà Nguyễn Hải Hồng, kinh tế bạc cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái rộng lớn, bao gồm các sản phẩm, dịch vụ và hoạt động kinh tế đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, đồng thời tạo điều kiện để họ sống khỏe, sống độc lập và tham gia tích cực vào đời sống xã hội.

Hệ sinh thái này không chỉ gồm y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn mà còn liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, tài chính và hưu trí, nhà ở, dinh dưỡng, công nghệ hỗ trợ, du lịch, giao thông và các dịch vụ cộng đồng thân thiện với người cao tuổi.

Đồng quan điểm, BS. CKII. Đào Văn Sinh cho rằng y tế và chăm sóc sức khỏe giữ vai trò nền tảng trong phát triển kinh tế bạc. Bên cạnh dịch vụ khám, chữa bệnh, hệ sinh thái còn cần sự tham gia của lĩnh vực dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, bảo hiểm và các dịch vụ phục vụ đời sống người cao tuổi.

TS. BS. CKII. Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho rằng nếu chỉ nhìn nhận già hóa dân số như áp lực về chi phí chăm sóc và gánh nặng phụ thuộc thì chưa đánh giá đầy đủ bản chất vấn đề. Thách thức hiện nay là chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động thích ứng, trong đó sức khỏe người cao tuổi vừa là mục tiêu của chính sách an sinh, vừa là nền tảng phát triển kinh tế bạc.

“Việc phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là một trong những điều kiện tiên quyết để TP.HCM khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế bạc, nâng cao chất lượng sống của người dân và bảo đảm an sinh xã hội bền vững”, ông Chín nhấn mạnh.

Kinh tế bạc cần hệ sinh thái chăm sóc liên thông

Dù có nhiều dư địa phát triển, kinh tế bạc tại TP.HCM vẫn đối mặt với những điểm nghẽn trong hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, theo ông Huỳnh Minh Chín.

Trước hết, năng lực cung ứng dịch vụ chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi hiện chủ yếu tập trung tại một số cơ sở chăm sóc nội trú và bệnh viện. Trong khi đó, chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng tại cộng đồng và chăm sóc dài hạn chuyên nghiệp chưa phát triển tương xứng.

Nguồn nhân lực chuyên ngành còn thiếu cũng là hạn chế đáng chú ý. Thành phố cần bổ sung bác sĩ lão khoa, điều dưỡng lão khoa, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, chuyên viên dinh dưỡng, nhân viên công tác xã hội và nhân viên chăm sóc người cao tuổi được đào tạo bài bản. Chất lượng chăm sóc không chỉ phụ thuộc vào cơ sở vật chất mà còn phải được bảo đảm bằng năng lực chuyên môn và chuẩn thực hành.

Bên cạnh đó, cơ chế tài chính chưa tạo điều kiện thuận lợi cho chăm sóc liên tục. Chi phí chăm sóc dài hạn có thể vượt quá khả năng chi trả của nhiều hộ gia đình, trong khi các hình thức tài chính dành riêng cho lĩnh vực này còn hạn chế. Phạm vi chi trả bảo hiểm y tế và cơ chế thanh toán đối với một số dịch vụ chăm sóc ngoài bệnh viện cũng cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện theo quy định pháp luật.

Một điểm nghẽn khác là sự phối hợp giữa các lĩnh vực còn phân tán. Hoạt động khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng, trợ giúp xã hội, chăm sóc tại nhà và dịch vụ tư nhân chưa được kết nối thành quy trình thống nhất. Việc chuyển tiếp người bệnh từ bệnh viện về gia đình và cộng đồng cần được tổ chức bài bản hơn nhằm tránh gián đoạn điều trị và chăm sóc.

Ngoài ra, niềm tin và khả năng tiếp cận dịch vụ chưa đồng đều. Một bộ phận người cao tuổi và gia đình còn e ngại khi sử dụng dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp. Trong khi đó, các dịch vụ có chất lượng tốt thường đi kèm chi phí cao, còn nhóm thu nhập thấp cần những lựa chọn phù hợp hơn với khả năng chi trả.

Theo ông Chín, những điểm nghẽn này cho thấy phát triển kinh tế bạc không thể chỉ dừng ở việc mở rộng thị trường dịch vụ. Điều quan trọng hơn là xây dựng hệ sinh thái có chất lượng, bảo đảm khả năng tiếp cận, tăng cường phối hợp và tạo nền tảng tài chính bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, TP.HCM cần đổi mới phương thức quản lý sức khỏe người cao tuổi theo hướng liên tục, từ dự phòng, phát hiện sớm, điều trị đến phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Trong đó, trạm y tế, bác sĩ gia đình và y tế cộng đồng cần giữ vai trò đầu mối theo dõi bệnh mạn tính, phát hiện sớm nguy cơ và quản lý sức khỏe sau khám.

Thành phố cũng cần hình thành mạng lưới chăm sóc liên thông giữa bệnh viện, trạm y tế, cơ sở chăm sóc dài hạn và gia đình, với quy trình phối hợp, chuyển tiếp rõ ràng. Thông tin về chẩn đoán, thuốc đang sử dụng, chức năng vận động và kế hoạch theo dõi cần được chuyển giao đầy đủ để bảo đảm an toàn, tránh gián đoạn điều trị và chăm sóc.

Ở cộng đồng, cần mở rộng dịch vụ chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày, theo dõi sức khỏe định kỳ, phục hồi chức năng và tư vấn cho người thân. Tại bệnh viện, cần củng cố năng lực lão khoa, nâng cao khả năng điều trị người có nhiều bệnh đồng mắc, phục hồi sau đột quỵ, chăm sóc người sa sút trí tuệ và chăm sóc giảm nhẹ. Với người cao tuổi không còn khả năng tự chăm sóc hoặc thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, cần phát triển các cơ sở chăm sóc dài hạn với nhiều mức dịch vụ và chi phí phù hợp.

Để mạng lưới này vận hành hiệu quả, TP.HCM cần kết hợp nguồn lực nhà nước với sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng. Ngân sách nhà nước cần ưu tiên bảo đảm dịch vụ cơ bản, hỗ trợ nhóm yếu thế và đầu tư vào các lĩnh vực thiết yếu. Đồng thời, thành phố cần huy động nguồn lực xã hội, kêu gọi đầu tư vào cơ sở chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà và công nghệ hỗ trợ người cao tuổi.

Việc phát triển thị trường phải đi đôi với đa dạng hóa mức giá, giúp nhiều nhóm thu nhập tiếp cận dịch vụ, thay vì chỉ tập trung vào phân khúc cao cấp. Thành phố cần hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, cơ chế giám sát và bảo vệ người sử dụng, bảo đảm minh bạch về chi phí, chất lượng và trách nhiệm của đơn vị cung cấp. Hợp tác công – tư không chỉ nhằm bổ sung nguồn vốn mà còn phải mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ chăm sóc an toàn, chất lượng và bền vững.

Cùng với đó, TP.HCM cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý sức khỏe người cao tuổi thông qua hồ sơ sức khỏe điện tử, kết nối dữ liệu giữa các cơ sở y tế theo quy định, y tế từ xa và thiết bị theo dõi sức khỏe tại nhà. Những giải pháp này có thể hỗ trợ quản lý bệnh mạn tính, theo dõi người bệnh sau xuất viện và cảnh báo nguy cơ.

Về nhân lực, thành phố cần phối hợp với bệnh viện, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp phát triển đội ngũ bác sĩ lão khoa, điều dưỡng, kỹ thuật viên phục hồi chức năng và nhân viên chăm sóc người cao tuổi. Đào tạo cần gắn với thực hành, chú trọng chăm sóc người có nhiều bệnh đồng mắc, dinh dưỡng, phòng ngừa té ngã, phục hồi chức năng và hỗ trợ người sa sút trí tuệ.

Đồng thời, cần xây dựng chuẩn năng lực, phân định rõ nhiệm vụ chăm sóc thông thường với hoạt động chuyên môn y tế, hoàn thiện tiêu chí đánh giá chất lượng và an toàn dịch vụ.

Cũng theo ông Chín, một yêu cầu quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế tài chính để người cao tuổi có thể tiếp cận dịch vụ phù hợp với khả năng chi trả. TP.HCM cần phối hợp với các bộ, ngành nghiên cứu cơ chế tài chính cho chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và chăm sóc tại nhà; xem xét các hình thức hỗ trợ có mục tiêu đối với nhóm yếu thế.

"Thành phố cũng cần rà soát cơ chế thanh toán bảo hiểm y tế theo phạm vi quyền lợi, đánh giá điều kiện triển khai các mô hình chăm sóc mới và khuyến khích phát triển sản phẩm bảo hiểm chăm sóc dài hạn phù hợp. Mục tiêu là mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, bảo đảm người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn không bị bỏ lại phía sau, đồng thời tạo điều kiện để hệ sinh thái kinh tế bạc phát triển bền vững", ông nói.