Kinh tế Việt Nam sẽ mãi gia công nếu thiếu đổi mới sáng tạo
Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân khẳng định thúc đẩy đổi mới sáng tạo là con đường duy nhất giúp nền kinh tế thoát khỏi cái bóng gia công thấp.
Phát biểu tại Lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo và Hội nghị triển khai Công nghệ chiến lược 18/5, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã thẳng thắn định vị lại vai trò mang tính sống còn của hoạt động đổi mới sáng tạo đối với tương lai phát triển bền vững của đất nước.
Hành lang thông thoáng cho đổi mới sáng tạo quốc gia
Trong bối cảnh cấu trúc kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch sâu sắc dưới tác động của làn sóng dữ liệu lớn, năng lượng mới, công nghệ lượng tử và sản xuất thông minh, Việt Nam đang đứng trước những thách thức mang tính lịch sử. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, KH,CN và hoạt động sáng tạo ngày nay không còn dừng lại ở vai trò của một lĩnh vực hỗ trợ phát triển thuần túy. Nó đã thực sự vươn lên, trở thành nền tảng cốt lõi của tăng trưởng nhanh và vững chắc, là động lực trực tiếp để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia cũng như chất lượng cuộc sống của nhân dân. Đây cũng chính là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính tự chủ, tự cường của đất nước trong một thế giới đầy biến động nhanh chóng, phức tạp và khó dự báo trước.
Dẫn chiếu trực tiếp đến các mục tiêu chiến lược, Bộ trưởng nhắc lại Nghị quyết 57 đã đặt ra nhiệm vụ rất rõ ràng cho toàn Đảng, toàn dân. Nếu muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình để trở thành một nước phát triển, muốn xây dựng thành công một nền kinh tế độc lập tự chủ song hành với hội nhập quốc tế hiệu quả, chúng ta không còn con đường nào khác ngoài việc tạo ra những đột phá mạnh mẽ trong phát triển khoa học công nghệ, thực hiện chuyển đổi số toàn diện.
Tuy nhiên, để những mục tiêu trên không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, điều quan trọng nhất hiện nay là phải giải phóng, khơi thông một cách đồng bộ các nguồn lực trong toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Theo sơ đồ tư duy chiến lược được vị lãnh đạo vạch rõ, đó là nguồn lực về thể chế, dữ liệu, hạ tầng và hợp tác quốc tế mà trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo phát triển. Đó còn là nguồn lực vô giá về mặt trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia; là nguồn lực đầu tư tài chính và năng lực tổ chức quản trị của cộng đồng doanh nghiệp; là tiềm năng nghiên cứu, đào tạo dồi dào của các viện nghiên cứu, trường đại học; và cuối cùng là sức sáng tạo cùng tinh thần dấn thân mạnh mẽ của thế hệ trẻ Việt Nam.
Lời cảnh báo từ thực tiễn và tư duy quản lý "chấp nhận rủi ro"
Phân tích sâu hơn về mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố trong hệ sinh thái, Bộ trưởng nhìn nhận thực tiễn quốc tế đã chứng minh không có một quốc gia phát triển thành công nào mà lại không xây dựng được một hành lang thông thoáng, cởi mở để khuyến khích các ý tưởng mới. Từ thực tế đó, người đứng đầu ngành Khoa học và Công nghệ đã đưa ra những lời cảnh báo mang tính thức tỉnh cao đối với các mắt xích trong chuỗi giá trị.
Nếu như các nhà khoa học không được trao quyền tự chủ và không có được một môi trường thuận lợi để tự do sáng tạo, đất nước sẽ rất khó để tạo ra các đột phá về mặt công nghệ cốt lõi. Nếu các doanh nghiệp cứ mãi thờ ơ, không chịu đầu tư một cách nghiêm túc cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), nền kinh tế nước nhà sẽ mãi mãi bị mắc kẹt ở vị trí gia công giá trị thấp và phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ nước ngoài. Tương tự, nếu các trường đại học và viện nghiên cứu vẫn tiếp tục hoạt động theo lối mòn, không gắn kết chặt chẽ với thực tiễn sản xuất và nhu cầu của thị trường, nguồn tri thức quý báu sẽ khó có thể chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định việc khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo phải được nâng tầm, trở thành một ưu tiên chiến lược hàng đầu trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đối với vai trò của Nhà nước, việc khơi thông này trước hết phải bắt đầu từ việc hoàn thiện hệ thống thể chế phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch, ổn định. Chúng ta phải dứt khoát đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý khoa học và công nghệ cũ kỹ.
Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính thuần túy mà phải chuyển sang kiến tạo phát triển; không chỉ tập trung vào việc kiểm soát rủi ro mà phải chủ động tạo không gian cho các thử nghiệm mới; không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ kinh phí nghiên cứu đơn thuần mà phải thúc đẩy hình thành một thị trường công nghệ sôi động. Khoa học và công nghệ vốn là một lĩnh vực mang tính đặc thù cao, nơi luôn gắn liền với tính chưa chắc chắn và hoàn toàn có khả năng đối mặt với thất bại. Nếu các cơ quan quản lý chỉ tư duy theo lối an toàn tuyệt đối, chúng ta sẽ không bao giờ tạo ra được những bệ phóng mang tính đột phá cho các doanh nghiệp, các start-up Việt Nam phát triển.
Số hóa mô hình quản trị và mục tiêu tinh gọn 42 chương trình quốc gia
Đi sâu vào các giải pháp kỹ trị cụ thể để tối ưu hóa việc sử dụng hiệu quả nguồn tài chính công, Bộ trưởng đã công bố kế hoạch tái cấu trúc căn bản các chương trình khoa học công nghệ quốc gia, đi kèm với quy hoạch lại mạng lưới các trung tâm phát triển cấp quốc gia và cấp vùng. Theo lộ trình đổi mới này, 42 chương trình khoa học công nghệ quốc gia hiện nay dự kiến sẽ được tiến hành tổ chức, sắp xếp lại theo hướng tinh gọn bộ máy và phân tầng chức năng một cách rõ rệt thành sáu chương trình lớn bao gồm: nhóm các chương trình nghiên cứu cơ bản; nhóm các chương trình khoa học công nghệ quốc gia; nhóm các chương trình triển khai công nghệ chiến lược quốc gia; nhóm các chương trình đổi mới sáng tạo quốc gia; nhóm các chương trình chuyển đổi số quốc gia; và cuối cùng là nhóm các chương trình nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia.
Trong cấu trúc sáu trục tích hợp mới này, trục phát triển công nghệ chiến lược quốc gia được Bộ trưởng nhấn mạnh là giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Mục tiêu cốt lõi của trục này là tập trung mọi nguồn lực mạnh nhất để giải quyết triệt để các bài toán công nghệ quy mô lớn, mang ý nghĩa chiến lược sống còn đối với năng lực tự chủ công nghệ của đất nước. Cách tiếp cận mới mẻ này sẽ giúp tối ưu hóa dòng vốn đầu tư cho các lĩnh vực có sức tác động lan tỏa sâu rộng, đồng thời vẫn đảm bảo được sự phát triển hài hòa, cân đối của toàn bộ hệ sinh thái.
Bên cạnh đó, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục đổi mới đồng bộ cơ chế quản trị, điều hành với mục tiêu từng bước thiết lập một mô hình quản trị thống nhất, thông minh vận hành hoàn toàn trên nền tảng số. Giải pháp trọng tâm được triển khai ngay là vận hành Nền tảng quản lý khoa học công nghệ quốc gia, nhằm kết nối, đồng bộ dữ liệu trên phạm vi toàn quốc về các nhiệm vụ nghiên cứu, các quỹ hỗ trợ, đội ngũ chuyên gia, kết quả nghiệm thu và hoạt động chuyển giao công nghệ thực tế.
Đưa doanh nghiệp thành trung tâm và khát vọng của thế hệ trẻ
Trong phần cuối của bài phát biểu, Bộ trưởng một lần nữa khẳng định vị trí trung tâm không thể thay thế của khối doanh nghiệp. Doanh nghiệp Việt Nam muốn đi nhanh, đi xa và phát triển bền vững thì bắt buộc phải dũng cảm đầu tư cho tri thức, công nghệ và con người để thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Nhà nước cam kết sẽ tiếp tục ưu tiên hàng đầu việc hỗ trợ các đơn vị tiên phong phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược mang tính thời đại như trí tuệ nhân tạo, chip bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, hạ tầng số, công nghệ năng lượng mới và sản xuất thông minh.
Đối với hệ thống các viện nghiên cứu và trường đại học, Bộ trưởng yêu cầu cần nhanh chóng xây dựng một môi trường học thuật trung thực, khai phóng, hội nhập quốc tế sâu rộng, gắn chặt chẽ kết quả đào tạo với nhu cầu của địa phương. Đặc biệt, cần phải khơi dậy mạnh mẽ khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ Việt Nam. Toàn xã hội phải tạo dựng một môi trường mà ở đó trí tuệ được tôn trọng, sự sáng tạo được tôn vinh và người làm khoa học được ghi nhận xứng đáng.
Nhân ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 18/5, Bộ trưởng đưa ra lời kêu gọi toàn thể cộng đồng cùng chung tay hành động để thúc đẩy toàn diện vòng quay đổi mới sáng tạo hiệu quả. Người đứng đầu ngành bày tỏ sự tin tưởng chắc chắn rằng, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Bộ sẽ hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ theo yêu cầu của Nghị quyết 57, đưa đất nước vươn lên mạnh mẽ trong thế kỷ XXI theo đúng tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm.