Lạm dụng chatbot AI có thể làm suy giảm tư duy phản biện

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới từ Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cảnh báo rằng sự phụ thuộc quá mức vào các chatbot AI có thể khiến con người dần đánh mất khả năng tư duy phản biện và nhận diện thông tin sai lệch. Nghịch lí đáng lo ngại là càng nhờ AI phân tích thay, người dùng càng có nguy cơ yếu đi trong việc tự đánh giá điều gì là thật, điều gì là giả.

Chatbot AI giúp phát hiện tin giả tốt hơn, nhưng con người lại yếu đi theo thời gian

Trong hoàn cảnh Internet ngập tràn hình ảnh chỉnh sửa, video giả mạo và những tiêu đề gây hiểu lầm được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo, các chatbot AI đang được xem là một công cụ hỗ trợ hữu ích để xác minh thông tin.

Nghiên cứu do các nhà khoa học thuộc MIT thực hiện đã theo dõi 67 người tham gia trong suốt bốn tuần nhằm đánh giá cách họ nhận diện tin tức và hình ảnh thật - giả khi có hoặc không có sự hỗ trợ của AI.

Trong quá trình nghiên cứu, người tham gia được yêu cầu xác định tính xác thực của nhiều cặp hình ảnh và tiêu đề tin tức. Một số trường hợp họ được hỗ trợ bởi chatbot AI tích hợp mô hình GPT-4o cùng công cụ tìm kiếm Google, trong khi những lần khác họ phải tự đưa ra phán đoán.

Kết quả cho thấy AI thực sự giúp cải thiện độ chính xác trong ngắn hạn. Những người sử dụng chatbot có khả năng đưa ra quyết định đúng cao hơn khoảng 21% so với khi tự đánh giá.

Các trợ lý AI thường cung cấp những gợi ý hữu ích mà người dùng dễ bỏ qua. Chẳng hạn, chatbot có thể yêu cầu người xem kiểm tra kỹ huy hiệu của một cảnh sát trong bức ảnh để phát hiện dấu hiệu chỉnh sửa, hoặc chỉ ra những bất thường về ánh sáng, bóng đổ và chi tiết nền trong hình ảnh.

Tuy nhiên, mặt trái xuất hiện khi người dùng ngày càng phụ thuộc vào các gợi ý này. Đến tuần thứ tư của nghiên cứu, khi được yêu cầu đánh giá những hình ảnh mới mà không có sự trợ giúp của AI, năng lực nhận diện thông tin sai lệch của họ giảm tới 15,3% so với ban đầu.

Nói cách khác, AI giúp người dùng đưa ra câu trả lời chính xác hơn trong hiện tại, nhưng lại khiến họ dần mất đi khả năng tự đánh giá trong tương lai.

Anku Rani, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại MIT và là đồng tác giả của nghiên cứu, cho biết nhiều người có cảm giác rằng họ đang trở nên giỏi hơn khi làm việc cùng AI. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào cũng như vậy.

Theo bà, việc thường xuyên dựa vào AI có thể tạo ra một dạng "ảo tưởng năng lực", khiến người dùng tin rằng kỹ năng của mình đang cải thiện dù hiệu suất thực tế lại đi xuống.

Từ máy tính bỏ túi đến ChatGPT: Nguy cơ phụ thuộc công nghệ ngày càng lớn

Những lo ngại về việc công nghệ làm suy yếu năng lực tư duy của con người không phải điều mới mẻ.

Trong nhiều thập niên qua, máy tính bỏ túi đã khiến nhiều người giảm khả năng tính nhẩm, trong khi hệ thống định vị GPS làm suy yếu kỹ năng định hướng tự nhiên. Các nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra rằng bác sĩ sử dụng quá nhiều công cụ AI để phát hiện ung thư có thể dần mất đi khả năng chẩn đoán độc lập.

Nghiên cứu của MIT cho thấy chatbot AI đang tạo ra một thách thức tương tự nhưng ở quy mô lớn hơn nhiều. Khác với công cụ tìm kiếm truyền thống, chatbot thường cung cấp câu trả lời hoàn chỉnh và mang lại cảm giác chắc chắn. Điều này khiến người dùng dễ dàng chấp nhận kết luận mà không đặt câu hỏi hay kiểm chứng thêm.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy mức độ ảnh hưởng phụ thuộc rất lớn vào cách AI tương tác với người dùng. Những hệ thống chỉ đơn thuần đưa ra đáp án thường khiến người dùng thụ động hơn. Trong khi đó, các chatbot đặt câu hỏi gợi mở, khuyến khích người dùng suy nghĩ và tự kiểm tra bằng chứng lại có khả năng hỗ trợ tư duy phản biện tốt hơn.

Nhiều người tham gia nghiên cứu thừa nhận họ thường tin tưởng vào câu trả lời của AI chỉ vì hệ thống nghe có vẻ hiểu biết và tự tin. Khoảng một phần tư số người được khảo sát tin rằng kỹ năng phát hiện tin giả của họ đang tiến bộ, dù dữ liệu thực tế cho thấy điều ngược lại.

Các tác giả nghiên cứu cho rằng phát hiện này đặc biệt quan trọng đối với lĩnh vực giáo dục. Khi trường học, đại học và các nền tảng đào tạo ngày càng tích hợp AI vào quá trình học tập, việc sử dụng công nghệ mà không làm suy giảm năng lực tư duy độc lập sẽ trở thành thách thức lớn.

Trong hoàn cảnh thông tin sai lệch xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, từ tin tức giả, hình ảnh lan truyền cho tới các lời khuyên y tế hoặc tin đồn chính trị, khả năng tự đánh giá của mỗi cá nhân trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng AI không nên được xem là người thay thế tư duy, mà cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ quá trình suy nghĩ. Mục tiêu của công nghệ không phải là đưa ra mọi câu trả lời thay con người, mà là giúp con người đặt ra những câu hỏi tốt hơn.

Khi các mô hình AI ngày càng mạnh mẽ và phổ biến, thách thức lớn nhất có thể không nằm ở việc máy móc trở nên thông minh hơn, mà ở việc con người có giữ được khả năng tư duy độc lập của mình hay không. Nếu đánh mất kỹ năng phản biện và thói quen kiểm chứng thông tin, xã hội có nguy cơ trở nên dễ bị tổn thương hơn trước làn sóng tin giả mà chính AI đang góp phần tạo ra.

Đó là lời cảnh báo đáng suy ngẫm trong thời đại mà câu trả lời luôn sẵn có chỉ sau vài giây gõ lệnh vào một chatbot AI.