Lòng tin nào đủ kiểm soát rủi ro cho hàng trăm tỉ?

Dòng tiền quá lớn đưa qua bàn tay... hơi nhỏ

Mấy năm gần đây, mỗi vụ lùm xùm liên quan đến từ thiện lại kéo niềm tin của công chúng xuống một bậc. Từ câu chuyện triển khai hoạt động từ thiện tự phát, thiếu chuyên nghiệp của ca sĩ Thủy Tiên, nghệ sĩ Hoài Linh, nghệ sĩ Trấn Thành năm nào, cho đến một loạt dự án của những người nổi tiếng gần đây đã cho thấy, chỉ cần một mắt xích mập mờ là mạng xã hội dậy sóng.

Niềm tin bị mài mòn không phải vì người Việt bớt thiện lương, mà vì cách làm thiện nguyện vẫn còn đặt nặng cảm xúc, nhẹ kỷ luật. Có những tên tuổi rất lớn, số tiền "xin" được hàng trăm tỉ đồng, hoạt động với quy mô ảnh hưởng cả trăm nghìn người, nhưng vẫn vận hành theo tư duy nhóm thiện nguyện tự phát.

Tranh cãi quanh dự án “Nuôi Em” là ví dụ điển hình. Dòng tiền thiện nguyện tăng lên nhanh hơn tốc độ hoàn thiện của pháp lý và năng lực quản trị, khiến cả mạnh thường quân (những người góp từng đồng với cả niềm tin cho dự án) và chính những người đứng mũi chịu sào điều hành dự án đều đứng trước nguy cơ rủi ro.

Bản chất câu chuyện “Nuôi Em” không quá phức tạp. Người nhận nuôi đóng tiền theo năm để hỗ trợ bữa ăn bán trú cho trẻ em vùng cao; dự án chuyển tiền cho các điểm trường theo tháng và để phần còn lại vào ngân hàng lấy lãi tiết kiệm. Điều đáng nói không phải ở chuyện gửi ngân hàng (việc này nếu minh bạch sẽ chẳng ai phản đối) mà nằm ở việc dự án không hề công bố cơ chế này ngay từ đầu, không xin ý kiến người đóng góp, và cũng không minh định việc sử dụng khoản lãi ra sao. "Nuôi Em" đi đúng vào vết xe đổ của nhiều vụ lùm xùm trước: Tấm lòng không đi kèm sự minh bạch nên dễ rơi vào tùy tiện.

Khi mọi quyết định liên quan đến nguồn tiền chung đều phụ thuộc vào ý chí cá nhân của người đứng đầu, không thể tránh khỏi câu hỏi từ các mạnh thường quân: ngoài “nuôi em” có còn "nuôi ai?"

Quy mô dòng tiền của "Nuôi Em" vượt xa khả năng vận hành của một nhóm thiện nguyện tự phát. Con số hơn 93.000 em được nhận nuôi, nhân với khoảng 1,4 triệu đồng một năm, là hàng trăm tỉ đồng mỗi năm. Chưa kể, dự án hoạt động liên tục từ 2014 đến nay.

Với quy mô ấy, bất kỳ doanh nghiệp nào cũng phải có bộ máy kế toán, hệ thống kiểm toán độc lập, cơ chế báo cáo công khai và chuẩn vận hành chặt chẽ. Nhưng ở “Nuôi Em”, mọi thứ lại xoay quanh tài khoản cá nhân, quy trình cá nhân và một lời tuyên bố thẳng thừng: “Nói không với kiểm toán độc lập”.

Một điểm gây tranh luận khác là cách dự án làm truyền thông. Hình ảnh trẻ em vùng cao được dùng dày đặc, làm tăng hiệu ứng cảm xúc nhưng kèm theo rủi ro xâm phạm quyền riêng tư. Khi truyền thông cảm xúc mạnh hơn năng lực quản trị, hoạt động thiện nguyện có thể vô tình tạo ra một “hệ sinh thái nghèo khó” để gây quỹ, thay vì tập trung vào giải pháp bền vững cho cộng đồng.

Rồi tới khi chính tình nguyện viên cũ lên tiếng về sự rối rắm trong vận hành, sự chênh lệch giữa công bố và thực tế, hay tình trạng thu tiền cho những em đã rút khỏi danh sách… dư luận càng có lý do để cảnh giác.

Lòng tin nào có đủ khả năng kiểm soát những rủi ro lớn như vậy?

Đừng dị ứng với doanh nghiệp thiện nguyện

Truy trách nhiệm riêng một dự án không thể chấm dứt những lùm xùm thiện nguyện tự phát ở Việt Nam. Khi mạnh thường quân gửi tiền bằng niềm tin, người tổ chức vận hành bằng thiện chí, cơ quan quản lý thường “linh hoạt” vì tính nhân văn của hoạt động, có thừa những khoảng trống pháp lý lẫn khoảng trống tư duy khiến cho chỉ cần một người đuối sức hoặc thiếu minh bạch là cả cộng đồng chịu hệ lụy. Mô hình tự phát cần chấm dứt, để thay thế bằng cách làm thiện nguyện chuyên nghiệp và minh bạch hơn.

Hiện không phải không có mô hình tốt tại Việt Nam. Tôi lấy ví dụ: Tổ chức ASIF, một một tổ chức hoạt động thiện nguyện, minh bạch bằng sự chuyên nghiệp hóa. Họ thành lập doanh nghiệp xã hội, tức pháp nhân có nghĩa vụ công khai tài chính, có hệ thống quản trị rõ ràng, có kiểm toán độc lập từ đơn vị quốc tế như Deloitte, và có trách nhiệm giải trình trước cộng đồng. Không chỉ vận hành minh bạch cho chính mình, ASIF còn hỗ trợ các tổ chức thiện nguyện khác chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp xã hội, trong đó có Mái ấm Mai Tâm - nơi chăm sóc hơn 100 trẻ mồ côi nhiễm HIV. Một mái ấm vốn sống dựa vào tấm lòng đã trở thành doanh nghiệp xã hội có chuẩn quản trị, có hồ sơ tài chính, có tư cách pháp nhân, qua đó nâng giá trị niềm tin lên gấp nhiều lần.

Thế nhưng, nghịch lý nằm ở tâm lý cộng đồng: nhiều người Việt nghe đến hai chữ “doanh nghiệp” liền chùn tay không muốn góp tiền. Chúng ta quen với hình ảnh thiện nguyện phải nghèo, trong sạch và không cần quy trình. Đó là chúng ta lầm. Những người làm thiện nguyện, dù tấm lòng tốt đến mấy, vẫn là con người. Thử thách người tốt bằng cách đưa cho họ 100 tỉ đồng mà không cần kiểm soát, rủi ro không chỉ là mất tiền mà cộng đồng có nguy cơ mất luôn một người tốt.

Ở các quốc gia phát triển, mô hình thiện nguyện mang tính chuyên nghiệp mới là chuẩn mực. Các quỹ từ thiện lớn đều có pháp nhân rõ ràng, có Hội đồng quản trị, có kiểm toán hằng năm, có báo cáo minh bạch trên website, thậm chí có thanh tra độc lập của nhà nước. Người dân chỉ góp tiền vào nơi mà họ biết chính xác từng đồng được dùng vào đâu. Cơ chế kiểm soát chặt chẽ không làm giảm đi lòng tốt, nó bảo vệ lòng tốt.

Vụ “Nuôi Em” cho thấy tấm lòng thôi là chưa đủ. Khi một dự án trở thành trung tâm của dòng tiền trăm tỉ, người đứng đầu không chỉ cần trái tim nhiệt thành mà còn cần năng lực lãnh đạo, hiểu biết pháp lý, kỹ năng quản trị và tinh thần minh bạch tuyệt đối. Thiếu những yếu tố ấy, thiện nguyện dễ biến thành gánh nặng hoặc thành mảnh đất mù mờ.

Niềm tin là tài sản quý nhất của xã hội. Niềm tin xã hội được nuôi dưỡng bởi sự minh bạch. Chỉ có mô hình doanh nghiệp, chứ không phải dự án tự phát, đảm bảo đủ sự minh bạch đó.