Luật Đô thị đặc biệt: Người dân được hưởng lợi gì?

TP.HCM đang đứng trước một bước ngoặt lớn về thể chế khi đề xuất xây dựng Luật Đô thị đặc biệt được nhắc đến tại nhiều diễn đàn chính sách cấp cao. Đây không chỉ là câu chuyện của một văn bản luật mới, mà còn là yêu cầu thực tế từ một đô thị có quy mô dân số lớn, sức ép hạ tầng nặng nề, vai trò kinh tế đầu tàu và nhu cầu quản trị ngày càng phức tạp.

Từ áp lực đô thị đến nhu cầu có một “chiếc áo pháp lý” riêng

Sáng 4/5, tại buổi tiếp xúc cử tri 11 xã khu vực Hóc Môn, Củ Chi, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết TP.HCM đang được xem xét xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông, nếu có luật này, thành phố sẽ có thêm cơ chế tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh.

Điểm đáng chú ý là đề xuất này xuất phát từ thực tế vận hành của một siêu đô thị. TP.HCM không còn là đô thị chỉ phát triển trong phạm vi trung tâm cũ, mà đang mở rộng không gian, dân số, nhu cầu dịch vụ công, hạ tầng giao thông, nhà ở, y tế, giáo dục và môi trường. Khi quy mô đã khác, mô hình quản trị cũng cần thay đổi.

Tại buổi tiếp xúc cử tri, nhiều ý kiến phản ánh những vấn đề rất gần với đời sống hằng ngày như đất đai, quy hoạch treo, an sinh xã hội, việc làm, y tế, giáo dục, an toàn thực phẩm và hoạt động của chính quyền cơ sở. Cử tri Lâm Tiến Dũng, xã Phú Hòa Đông, cho rằng TP.HCM đang đối mặt với áp lực về hạ tầng giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường, dân số đông và quy hoạch chưa đồng bộ. Ông kiến nghị Quốc hội nghiên cứu ban hành Luật Đô thị đặc biệt để tạo khung pháp lý ổn định, lâu dài cho thành phố trong phân cấp, phân quyền, huy động nguồn lực và giải quyết căn cơ các vấn đề đô thị.

Từ góc nhìn người dân, điều họ quan tâm không phải là tên gọi của một đạo luật, mà là luật đó có giúp đường bớt kẹt, nhà bớt vướng pháp lý, thủ tục hành chính nhanh hơn, bệnh viện trường học bớt quá tải và chính quyền cơ sở đủ năng lực phục vụ người dân hay không. Luật Đô thị đặc biệt vì vậy cần được nhìn như công cụ để cải thiện chất lượng sống, chứ không chỉ là cơ chế tăng quyền cho bộ máy.

Cử tri Lê Văn Giang, xã Hóc Môn, nêu thực tế nhiều lao động tự do, người lớn tuổi không có lương hưu, người làm việc không ổn định vẫn gặp khó khăn khi ốm đau, mất việc. Ông kiến nghị điều chỉnh tiêu chí thụ hưởng chính sách an sinh theo hướng linh hoạt hơn, sát thực tế vùng ven đô thị, đồng thời tăng mức hỗ trợ để người dân bảo đảm mức sống tối thiểu.

Những phản ánh này cho thấy “đô thị đặc biệt” không chỉ nằm ở các chỉ số tăng trưởng hay những dự án lớn. Đặc biệt hơn cả là những vấn đề dân sinh rất cụ thể, từ một tuyến đường ngập sau mưa, một hồ sơ đất đai kéo dài, một người lao động mất việc chưa biết bám vào đâu, đến một xã sau sắp xếp đơn vị hành chính phải xử lý khối lượng công việc ngày càng lớn.

Người dân hưởng lợi khi thành phố được phân quyền mạnh và chịu trách nhiệm rõ

Nếu được xây dựng đúng hướng, Luật Đô thị đặc biệt có thể mang lại lợi ích trước hết ở tốc độ giải quyết công việc. TP.HCM lâu nay có nhiều dự án giao thông, chỉnh trang đô thị, nhà ở, môi trường, chuyển đổi số, nhưng không ít việc bị kéo dài do vướng cơ chế, thủ tục, thẩm quyền hoặc chồng chéo giữa các quy định. Một khung luật riêng có thể giúp thành phố chủ động hơn trong quyết định đầu tư, huy động nguồn lực, tổ chức không gian phát triển và xử lý các điểm nghẽn kéo dài.

Tại cuộc làm việc trước đó với Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đồng tình với đề xuất xây dựng và ban hành Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM. Theo chỉ đạo, luật cần tập trung tạo đột phá về thể chế và quản trị, nâng cao tự chủ tài khóa, cho phép thành phố giữ lại nguồn lớn hơn, chủ động huy động vốn, thử nghiệm thể chế mới, phân cấp mạnh và có quyền thiết kế chính sách phù hợp đặc thù siêu đô thị.

Với người dân, tự chủ tài khóa không phải khái niệm xa vời. Nếu thành phố có thêm nguồn lực và quyền chủ động, các dự án chống ngập, mở đường, xây trường, nâng cấp bệnh viện, chỉnh trang kênh rạch, cải tạo chung cư cũ, phát triển nhà ở xã hội có thể được thúc đẩy nhanh hơn. Khi thủ tục ngắn hơn, vốn được phân bổ đúng hơn, các dự án phục vụ dân sinh sẽ bớt cảnh chờ đợi qua nhiều tầng nấc.

Lợi ích thứ hai là dịch vụ công có thể gần dân hơn. Sau sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều địa bàn cơ sở phải xử lý khối lượng công việc lớn hơn. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị chính quyền cơ sở phải đi sâu vào dữ liệu, chuyển đổi số, số hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để quản lý địa bàn, thay vì chỉ dựa vào cách làm thủ công.

Lợi ích thứ ba là khả năng xử lý các vấn đề tồn đọng. Quy hoạch treo, dự án chậm triển khai, nhà đất vướng pháp lý, di dời nhà ven kênh rạch, cải tạo chung cư cũ đều là những chuyện kéo dài qua nhiều năm. Chủ tịch Quốc hội cho biết Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội sẽ tăng cường giám sát, xử lý các dự án chậm triển khai, quy hoạch treo và có cơ chế linh hoạt xử lý các trường hợp thực tế.

Nếu Luật Đô thị đặc biệt tạo được cơ chế rõ ràng hơn cho các vấn đề này, người dân sẽ hưởng lợi ở quyền tài sản, quyền an cư và cơ hội cải thiện môi trường sống. Một khu đất bị treo quy hoạch lâu năm không chỉ làm lãng phí nguồn lực xã hội, mà còn khiến người dân khó sửa nhà, khó chuyển nhượng, khó ổn định cuộc sống. Một dự án chậm triển khai không chỉ làm mất mỹ quan, mà còn làm nghẽn cơ hội phát triển của cả khu vực.

Lợi ích thứ tư là an sinh xã hội có thể sát thực tế đô thị hơn. TP.HCM có nhiều nhóm dân cư khác nhau, từ công nhân, lao động tự do, người nhập cư, người cao tuổi không có lương hưu đến hộ nghèo, cận nghèo ở vùng ven. Một chính sách an sinh nếu chỉ áp dụng cứng theo tiêu chí chung sẽ khó bao phủ hết những trường hợp dễ tổn thương trong đô thị lớn.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ghi nhận kiến nghị liên quan đến lao động tự do, người thu nhập thấp, người cao tuổi không có lương hưu và cho rằng Chính phủ cần rà soát, điều chỉnh hệ thống an sinh xã hội sát hơn với đặc thù đô thị lớn. Ông cũng nhắc đến các chính sách đang triển khai như miễn học phí từ mầm non đến THPT, hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát và lộ trình để mỗi người dân được khám sức khỏe định kỳ mỗi năm một lần.

Tuy vậy, kỳ vọng không đồng nghĩa với nóng vội. Luật Đô thị đặc biệt phải được thiết kế đủ chặt để phân quyền đi cùng trách nhiệm giải trình. Thành phố cần được chủ động hơn, nhưng cũng phải công khai hơn trong sử dụng nguồn lực, lựa chọn dự án, đánh giá hiệu quả và tiếp nhận phản ánh của người dân. Cơ chế đặc thù nếu thiếu giám sát có thể tạo ra rủi ro mới, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, đầu tư, tài chính đô thị và quy hoạch.

Một chuyên gia về quản trị đô thị, TS Bùi Ngọc Hiền, Học viện Cán bộ TP.HCM, từng nhìn nhận việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cần được xem như khung thể chế nền tảng cho một đô thị quy mô lớn, chứ không chỉ là tập hợp một số chính sách riêng lẻ. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của TP.HCM hiện nay, khi thành phố vừa phải tăng trưởng nhanh, vừa phải giải quyết áp lực dân sinh, môi trường và hạ tầng.

Đề xuất Luật Đô thị đặc biệt vì vậy có thể xem là cơ hội lớn để TP.HCM bước sang giai đoạn quản trị mới. Người dân sẽ được hưởng lợi rõ nhất khi luật giúp chính quyền quyết nhanh hơn, làm minh bạch hơn, phục vụ sát hơn và xử lý dứt điểm những vướng mắc kéo dài. Một đô thị đặc biệt không chỉ cần cơ chế đặc biệt, mà cần kết quả đặc biệt trong đời sống hằng ngày của người dân.