Luật hiến tạng sửa đổi: 3 chuyên gia mong những trường hợp đáng tiếc sẽ không còn xảy ra
Ngày 27/10, tại buổi họp báo ở Hà Nội về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), ba chuyên gia đầu ngành cùng mong muốn mở rộng nguồn tạng hiến cho người bệnh. Đáng chú ý, cả ba đều nhấn mạnh dự thảo vẫn đặt nhiều lớp kiểm soát, nhất là với người dưới 18 tuổi.
Theo thông tin Bộ Y tế cung cấp cho báo chí, từ ca ghép đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, nhưng sau 20 năm thi hành, Luật năm 2006 bộc lộ nhiều bất cập. Luật hiện hành không cho phép lấy mô, bộ phận ở người dưới 18 tuổi hiến sau khi chết, cũng không cho lấy mô tái sinh ở nhóm tuổi này.
Dự thảo ngày 03/10/2026, gồm 7 chương, 39 điều và dự kiến có hiệu lực từ 01/01/2028, mở rộng nguồn hiến theo ba hướng. Người dưới 18 tuổi được đăng kí hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Việc lấy mô, bộ phận được áp dụng cả với người chết tuần hoàn, bên cạnh chết não; người chết không đăng kí nhưng có nguyện vọng hiến trước khi chết cũng có thể được lấy nếu thành viên gia đình hoặc người đại diện đồng ý bằng văn bản.
Song song, dự thảo siết kiểm soát: người hiến sống cho người không phải thành viên gia đình phải từ đủ 25 tuổi, nhân thân và quan hệ giữa người hiến với người được ghép phải được xác minh, bộ phận cơ thể người bắt buộc điều phối qua hệ thống quốc gia.
Không lấy tạng ở người sống dưới 18 tuổi
GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, chia việc ghép ở trẻ em thành hai nhóm. Với các tạng như gan, phổi, tim, thận, người sống dưới 18 tuổi không được hiến. Dự thảo chỉ mở ra với người dưới 18 tuổi chết não, vẫn buộc phải có sự đồng ý của gia đình và một hội đồng đánh giá độc lập với người chỉ định ghép, người ghép cho bệnh nhân.
Ông cho biết khi nhận một phần gan người lớn từ cơ quan điều phối quốc gia để ghép cho trẻ, các đơn vị liên quan phải lập hội đồng, sau đó ban pháp chế của bệnh viện xem lại toàn bộ hồ sơ.
PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cũng khẳng định luật nói rõ không được lấy tạng của trẻ em đang sống trong mọi tình huống. Theo ông, 18 tuổi là mốc trưởng thành, đủ thể chất và nhận thức để tự quyết định. Dưới 18 tuổi vẫn cần người giám hộ.
Nhóm thứ hai là mô tái sinh, điển hình là tủy xương và tế bào gốc. GS.TS Trần Minh Điển cho biết người dưới 18 tuổi được hiến nhóm này nhưng với điều kiện rất nghiêm ngặt. Với bệnh tan máu bẩm sinh có tính di truyền (thalassemia), trẻ bị nặng phải truyền máu khoảng 20 ngày một lần. Ghép tế bào gốc là một giải pháp giúp thưa dần hoặc dừng truyền máu.
PGS.TS Dương Đức Hùng chia sẻ, với mô tái sinh, hội đồng khoa học của bệnh viện phải trả lời bằng văn bản rằng việc lấy không ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ, trước mắt lẫn lâu dài. Ông cho biết Bộ Y tế cũng đã thu hẹp đối tượng nhận, chỉ giữ người cùng huyết thống. Anh rể, chị dâu, bố nuôi, anh chị em nuôi đều bị lọai để tránh việc lách quy định về nhận nuôi.
Nhiều trẻ không thể chờ thêm
GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, nêu nhu cầu của trẻ nhỏ bằng số liệu từ bệnh viện. Theo ông, mỗi năm khu vực đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ có khoảng 70-75 trẻ cần ghép tim, một nửa mắc bệnh cơ tim giãn, một nửa là tim bẩm sinh giai đoạn cuối. Tim không thể chia nhỏ, cũng không thể lấy từ người hiến sống.
Hai năm qua, bệnh viện ghép tim cho trẻ đều bằng tim người lớn nên chỉ ghép được cho trẻ từ khoảng 45-50 kg trở lên. Trẻ nhỏ nhất từng ghép là 9 tuổi, nặng 45 kg. Hiện bệnh viện có 8 trẻ chờ trong danh sách quốc gia. Năm vừa rồi 3 trẻ đã mất vì không chờ được.
Với gan, trong 57 ca ghép cho trẻ những năm qua, 50 ca lấy một phần gan của cha mẹ và 7 ca lấy từ người chết não; hơn 90% trẻ còn sống sau 3 năm. GS.TS Nguyễn Hoàng Định cho rằng, lấy gan từ cha mẹ thì sẽ ảnh hưởng đến người sống, còn lấy từ nguồn những người chết não lại là nhân văn.
Ở Bệnh viện Nhi Trung ương, theo GS.TS Trần Minh Điển, hiện có 60 trẻ chờ ghép gan, trong đó 25 trẻ nếu không có tạng trong 3-5 tháng tới sẽ mất vì không thể chờ thêm. “Đây không phải nhu cầu của bệnh viện mà là nhu cầu của gia đình người bệnh và của người bệnh”, GS.TS Điển nhấn mạnh.
Với người chết não, chết tuần hoàn, PGS.TS Dương Đức Hùng cho rằng không nên bó hẹp, lấy được càng nhiều càng tốt, bởi không hiến thì rất lãng phí. Ông ví đó như một “gói quà” rất giá trị được bọc vải đỏ nhưng không ai mở ra được.
Ông kể bệnh viện từng gặp ca chết não 17 tuổi 9 tháng 20 ngày, gần đủ 18 tuổi. Nếu lấy được quả tim thì có một cháu bé được sống, nhưng khi xin ý kiến cơ quan quản lí, vì chưa đủ 18 tuổi nên không ai dám trả lời. Hội đồng của bệnh viện cuối cùng quyết định tuân thủ pháp luật.
“Việc sửa luật lần này là hết sức cần thiết và cấp thiết, để người làm ghép tạng có hành lang pháp lí”, ông Hùng nói.
Hiến tạng phải tự nguyện, qua nhiều lớp kiểm soát
Ông Điển lưu ý đăng kí hiến “chỉ là một nguyện vọng”, không có nghĩa người đăng kí đã đủ điều kiện hiến. Ông Hùng cũng cho rằng đăng kí hiến thể hiện ý nguyện của người dân, số đăng kí tăng lên nhưng không mang tính quyết định. Theo ông, bệnh viện chưa gặp trường hợp nào đồng ý hiến mà không phải xin phép, thuyết phục từng thành viên trong gia đình. Một người không đồng ý thì vẫn không lấy được.
Về ý kiến của trẻ, ông Hùng cho rằng một em 10 tuổi chưa đủ nhận thức để đồng ý hay không đồng ý hiến. Cần lắng nghe tâm tư của các cháu, nhưng việc trẻ đồng ý chưa phải là cơ sở pháp lí để lấy mô; vai trò của người giám hộ vì thế rất quan trọng.
Theo dự thảo, trước khi lấy bộ phận ở người sống, cơ sở y tế phải tư vấn độc lập, lập hội đồng tư vấn ít nhất 5 người và thông báo ngay cho công an nếu nghi giả mạo giấy tờ, ép buộc hoặc mua bán. Với người đã chết, hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn chỉ kết luận khi tất cả thành viên chuyên môn cùng thống nhất; người điều trị, tư vấn vận động hiến hoặc trong kíp lấy, ghép không được tham gia hội đồng.
Trước những ý kiến trái chiều trên mạng xã hội, ông Hùng nhận xét một phần đến từ việc chưa đọc, chưa hiểu hết các khái niệm trong luật. Theo ông, luật căn cứ vào thực tiễn, thuần phong mỹ tục và quan niệm của người Việt Nam; luật pháp quốc tế để tham khảo, không bắt chước máy móc. Ông dẫn câu “một giọt máu đào hơn ao nước lã” để nói không nước nào có cách nghĩ như vậy, nên xây dựng luật phải sát thực tế.
Ông Hùng cho biết dự thảo vẫn còn một số chỗ cần hoàn chỉnh, và ông mong nhận được ý kiến của các tầng lớp nhân dân để bộ luật mới dùng được lâu, không phải vài ba năm lại sửa.
“Chúng ta đang làm cho chính chúng ta và người thân chúng ta, con cháu của chúng ta”, ông nói, đồng thời đề nghị mọi người hãy góp ý theo hướng tích cực, xây dựng.
