Mô hình trữ nước ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu ở ĐBSCL

Những thách thức từ biến đổi khí hậu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), vựa lúa và vựa cây trái lớn của cả nước, đang đối mặt với những thách thức chưa từng có do biến đổi khí hậu, đặc biệt là tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng.

Nước mặn đã lấn sâu vào các hệ thống sông, có nơi nồng độ muối vượt quá 4 lần giới hạn chịu đựng của cây trồng chủ lực. Tình trạng này không chỉ đe dọa an ninh lương thực mà còn khiến sinh kế bấp bênh, buộc người dân phải tìm kiếm các giải pháp tự cung tự cấp.

Trong bối cảnh đó, mô hình trữ nước sinh hoạt và phục vụ sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ do cộng đồng thực hiện đã nổi lên như một giải pháp thiết thực, mang lại hy vọng về sự phát triển bền vững và khả năng chống chịu cho người dân địa phương.

Đây là một sáng kiến đột phá do Hiệp hội Cao đẳng cộng đồng Việt Nam (VACC) và Trường đại học Trà Vinh (TVU) khởi xướng, nhằm tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu tại ĐBSCL thông qua các hệ thống trữ nước và tưới tiêu chi phí thấp, do cộng đồng làm chủ, với sự tài trợ từ tổ chức Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) giai đoạn 2023-2025.

Sáng kiến này hướng tới giải quyết đồng thời 2 thách thức: Tình trạng thiếu nước ngày càng trầm trọng; khả năng tiếp cận hạn chế của nông dân quy mô nhỏ đối với cơ sở hạ tầng nông nghiệp thông minh về khí hậu.

Dựa trên thành công của hơn 60 mô hình thí điểm và mạng lưới 75 lãnh đạo địa phương đã được đào tạo, VACC đã vạch ra một chiến lược mở rộng đầy tham vọng, đặt mục tiêu tiếp cận hơn 1.100 nông dân và triển khai 300 hệ thống vào năm 2029.

Từ thành công ban đầu đến một tầm nhìn tài chính bền vững

Thành công của dự án không chỉ được thể hiện qua các con số mà còn qua những phản hồi trực tiếp từ người dân.

Bà Trần Thị Vinh, nông dân ở xã Hàm Giang (tỉnh Vĩnh Long) cho biết hệ thống trữ nước đã giúp bà không còn phải lo lắng về việc thiếu nước cho cây trồng vào mùa khô; thậm chí còn có thể nuôi cá rô phi trong túi trữ nước.

Một người dân cũng cho biết, nhờ hệ thống này, ông không cần phải thức dậy lúc 1 giờ sáng để đợi bơm nước từ kênh hoặc giếng lên, tiết kiệm sức lao động và thời gian.

Những kết quả tích cực đã tạo nền tảng vững chắc cho VACC và TVU phác thảo kế hoạch nhân rộng mô hình, thực hiện chiến lược đầy tham vọng, chuyển đổi từ một sáng kiến phụ thuộc vào các khoản tài trợ quốc tế thành mô hình hợp tác nhiều bên và liên ngành.

Các nguồn tài trợ bao gồm: Cùng đầu tư từ nông dân, cùng tài trợ từ khu vực công, hợp tác với các doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội (CSR) và các khoản vay tài chính vi mô phù hợp cho việc nâng cấp hệ thống tưới tiêu và chế biến sản phẩm.

Dự kiến sau 5 năm, chương trình sẽ hỗ trợ hơn 1.000 hộ dân với hơn 300 hệ thống được triển khai ở khu vực ĐBSCL.

Hệ sinh thái chính sách và thị trường thuận lợi

Tiềm năng mở rộng của mô hình trữ nước này được củng cố bởi một hệ sinh thái chính sách và thị trường vô cùng thuận lợi. Việt Nam đang bước vào thời điểm quan trọng trong phát triển nông nghiệp, khi rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng và đòi hỏi phải áp dụng các giải pháp nông nghiệp thông minh về khí hậu (CSA).

Tổ chức Ngân hàng thế giới (World Bank) ước tính rằng việc áp dụng các chiến lược thích ứng với khí hậu, đặc biệt là tưới tiêu thông minh và sử dụng tài nguyên hiệu quả, có thể tăng đáng kể năng suất trồng trọt của nông dân quy mô nhỏ và đảm bảo lợi ích phát triển lâu dài. Các giải pháp tiếp cận nước như của VACC là nền tảng cốt lõi để hiện thực hóa mục tiêu này.

Mô hình của VACC và TVU hoàn toàn phù hợp với các chính sách quốc gia. Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 khuyến khích các tổ chức áp dụng những phương pháp sáng tạo để giảm thiểu chất thải và thúc đẩy sử dụng tài nguyên bền vững.

Việc VACC và TVU tái sử dụng các vật liệu từ ao tôm như bạt nhựa và hệ thống ống dẫn oxy để làm bồn trữ nước và cơ sở hạ tầng tưới tiêu đã trực tiếp hiện thực hóa chiến lược này, định vị VACC và TVU là một hình mẫu thực tiễn về kinh tế tuần hoàn.

Ngoài ra, việc phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu, còn được gọi là "sống chung với tự nhiên," nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi sang nền nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và các giải pháp phi tập trung dựa trên kiến thức và sự tham gia của cộng đồng. Việc hỗ trợ mạnh mẽ cho các sáng kiến dựa vào cộng đồng của VACC và TVU, bao gồm cả hệ thống thu hoạch nước mưa và đào tạo nông dân.

Hơn nữa, thị trường cũng đang tạo ra những động lực mới. Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng ưa chuộng các sản phẩm nông nghiệp sạch, bền vững, có thể truy xuất nguồn gốc và thân thiện với môi trường. Các cuộc khảo sát gần đây cho thấy 80% người tiêu dùng đô thị sẵn sàng trả giá cao hơn cho các sản phẩm "xanh và sạch". Điều này tạo ra một cơ hội lớn cho các nông dân được VACC và TVU hỗ trợ, giúp họ tiếp cận các phân khúc thị trường cao cấp hơn và tăng thu nhập.

Những gợi ý để mở rộng quy mô

Tuy nhiên, để mở rộng thành công, chương trình cần lắng nghe và đáp ứng những nhu cầu thực tế từ cộng đồng. Các ý kiến từ cuộc khảo sát với người dân và cán bộ địa phương đã chỉ ra những gợi ý cụ thể và thiết thực.

- Tăng dung tích trữ nước: Nhiều nông dân cho rằng các hệ thống hiện tại quá nhỏ so với quy mô canh tác của họ, đặc biệt là với các trang trại lớn từ 5.000 - 10.000m2 trồng cây ăn trái hoặc các loại cây khác. Họ đề xuất cần có các hệ thống trữ nước lớn hơn để đảm bảo đủ nước cho cây trồng từ đầu mùa vụ đến khi thu hoạch.

- Hệ thống tuần hoàn và tái chế nước: Cần cải thiện dung tích trữ và bổ sung hệ thống tái chế nước để thu lại nước sau khi tưới. Điều này sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng nước, đặc biệt cho các vườn cây ăn trái, không chỉ giới hạn ở các loại cây ngắn ngày.

- Hỗ trợ tài chính và kỹ thuật: Các nông dân bày tỏ mong muốn được chương trình hoặc chính quyền địa phương hỗ trợ kinh phí đầu tư. Một số hộ sẵn sàng đồng đầu tư từ 10 - 20% chi phí. Bên cạnh đó, nhu cầu đào tạo về công nghệ thu hoạch và chế biến cũng rất cao để nông dân có thể tăng thu nhập và đảm bảo tính bền vững lâu dài.

- Giải pháp năng lượng thay thế: Một số nông dân có trang trại xa lưới điện của chính phủ, vì vậy họ cần tìm kiếm các nguồn năng lượng thay thế khác để vận hành hệ thống.

Thách thức và giải pháp

Bên cạnh những tiềm năng, Hiệp hội Cao đẳng cộng đồng Việt Nam và Trường đại học Trà Vinh cũng phải đối mặt với một số thách thức. Phân tích SWOT trong kế hoạch phát triển quy mô lớn chỉ ra rằng dự án vẫn còn phụ thuộc vào các khoản tài trợ ban đầu, thiếu các nguồn doanh thu đa dạng. Thách thức nữa là chi phí ban đầu, mặc dù có hỗ trợ, vẫn có thể là rào cản đối với một số nông dân nghèo.

Để vượt qua những rào cản này, VACC cần tận dụng triệt để những cơ hội sẵn có. Mạng lưới 96 trường thành viên trên toàn quốc là một thế mạnh lớn để mở rộng quy mô một cách nhanh chóng. Việc VACC có các mối quan hệ với UNDP sẽ tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận các nguồn tài trợ và hợp tác công-tư trong tương lai. Bằng cách xây dựng quan hệ đối tác với các tổ chức tài chính vi mô và ngân hàng thương mại, VACC và TVU có thể tạo ra các khoản vay ưu đãi cho nông dân, giúp họ dễ dàng tiếp cận với mô hình đồng đầu tư.

Theo TS Trần Thị Ngọc Bích, mô hình trữ nước cộng đồng là hình mẫu cho việc ứng phó với biến đổi khí hậu ở các tỉnh ĐBSCL. Mô hình này dự kiến sẽ được UNDP tiếp tục tài trợ để nhân rộng ra cho các tỉnh ven biển trong vùng trong tương lai.

Với sự hỗ trợ từ chính sách, sự tham gia của cộng đồng và một chiến lược kinh doanh rõ ràng, dự án này hoàn toàn có tiềm năng trở thành một điển hình về khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, không chỉ cho Việt Nam mà còn cho cả khu vực Đông Nam Á.