Muốn thoát ngập, TP.HCM phải thay đổi tư duy

Theo các chuyên gia, muốn giải quyết tận gốc, thành phố phải thay đổi tư duy từ chống ngập bằng công trình sang quy hoạch phát triển thích ứng và quản trị tổng hợp nguồn nước.

159 điểm ngập và sức ép của siêu đô thị

Ngập nước vẫn là một trong những thách thức lớn nhất đối với TP.HCM. Sau khi mở rộng địa giới, vấn đề này không còn giới hạn ở khu vực nội thành cũ mà đã trở thành bài toán chung của toàn siêu đô thị.

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, toàn thành phố hiện có 159 điểm thường xuyên ngập, gồm 76 điểm tại khu vực TP.HCM cũ, 52 điểm ở Bình Dương (cũ) và 31 điểm thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ). Con số này phản ánh áp lực ngày càng lớn lên hệ thống hạ tầng thoát nước trong bối cảnh đô thị phát triển nhanh.

Biến đổi khí hậu khiến những trận mưa cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, trong khi triều cường thường xuyên vượt ngưỡng 1,8m tại các trạm Phú An và Nhà Bè, làm giảm khả năng tiêu thoát nước tự nhiên. Cùng lúc đó, thành phố tiếp tục sụt lún trung bình khoảng 2cm mỗi năm, nhiều nơi lên tới 5-8cm do khai thác nước ngầm và quá trình đô thị hóa.

Theo ông Trịnh Quốc Dũng - phó Trưởng phòng hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng TP.HCM), từ đầu năm 2026 đến nay, thành phố ghi nhận 37 trận mưa có lượng mưa từ 10-80mm, trong đó 10 trận mưa lớn trên 50mm kéo dài 1-2 giờ, gây áp lực lớn lên hệ thống thoát nước và làm ngập cục bộ một số khu vực.

Đối với ngập do triều, hiện TP.HCM vẫn còn 8 tuyến đường thường xuyên bị ảnh hưởng, chủ yếu nằm tại các khu vực ven sông, vùng trũng thấp. Theo ông Dũng, sau sáp nhập, hệ thống thoát nước giữa các khu vực vẫn chưa đồng bộ do được đầu tư qua nhiều giai đoạn. Việc bê tông hóa, san lấp ao hồ và kênh rạch cũng làm mất dần không gian chứa nước tự nhiên. Không ít tuyến đường được nâng cao trong khi khu dân cư xung quanh giữ nguyên cao trình, tạo nên những "ốc đảo cao độ", khiến nước dồn về vùng trũng và ngập kéo dài.

Để giảm ngập, Sở Xây dựng đang phối hợp với các địa phương lắp đặt, vận hành van ngăn triều tại các tuyến cống nhánh, cống hẻm và nghiên cứu nâng cục bộ mặt đường ở những vị trí thấp.

Quy hoạch lại không gian đô thị

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng giải pháp căn cơ phải bắt đầu từ quy hoạch. Theo ông, chống ngập không chỉ là nhiệm vụ của ngành xây dựng mà là vấn đề tổ chức không gian phát triển của toàn đô thị.

Sau khi hợp nhất, TP.HCM có thêm quỹ đất và lợi thế địa hình để phát triển mô hình đô thị đa trung tâm. Nếu tiếp tục dồn dân cư, dịch vụ và hoạt động kinh tế vào khu vực trung tâm hiện hữu, áp lực lên giao thông, hạ tầng và môi trường sẽ ngày càng lớn, trong đó ngập nước là hệ quả dễ thấy nhất.

Ông phân tích, khu vực nội thành hiện có cao trình chỉ khoảng 0,5-2m so với mực nước biển, trong khi nhiều khu vực Tây Bắc TP.HCM và Bình Dương (cũ) có cao trình trên 10m. Đây là lợi thế tự nhiên để phát triển các khu đô thị mới với chi phí chống ngập thấp hơn và khả năng thích ứng tốt hơn trước biến đổi khí hậu.

Vì vậy, thành phố cần ưu tiên đầu tư đồng bộ giao thông, giáo dục, y tế và các dịch vụ công tại khu vực Tây Bắc để thu hút người dân và doanh nghiệp dịch chuyển khỏi khu vực trung tâm. Đồng thời, quy hoạch mới phải tôn trọng điều kiện tự nhiên: vùng đất thấp nên ưu tiên không gian xanh, mặt nước và công trình sinh thái; các khu đô thị mật độ cao cần bố trí ở những khu vực có nền đất cao nhằm giảm chi phí chống ngập trong dài hạn.

Từ "thoát nước" sang quản trị nguồn nước

Trong tham luận luận “Tư duy mới trong công tác chống ngập cho TP.HCM” gửi Hội thảo khoa học "50 năm thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh: Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế", GS.TS Nguyễn Văn Phước - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM, cho rằng chống ngập không còn là câu chuyện của hệ thống cống hay những tuyến đường thấp. Đó là bài toán tổng hợp về quy hoạch, quản trị lưu vực sông, kiểm soát triều, sụt lún, xâm nhập mặn và an ninh nguồn nước.

Theo ông, nhiều giải pháp thời gian qua vẫn mang tính cục bộ. Có nơi nâng đường nhưng lại làm ngập khu dân cư lân cận; có cống ngăn triều nhưng thiếu trạm bơm hoặc hồ điều tiết, khiến hiệu quả không như kỳ vọng.

Do đó, TP.HCM cần chuyển từ mục tiêu "chống ngập tuyệt đối"sang quản trị rủi ro ngập. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn ngập nước mà là giảm thiểu thiệt hại, nâng cao khả năng chống chịu và phục hồi của đô thị.

Theo GS.TS Nguyễn Văn Phước, tư duy "thoát nước thật nhanh" cũng cần được thay bằng mô hình "giữ - thấm - trữ - lọc - tái sử dụng". Nước mưa không chỉ là nguyên nhân gây ngập mà còn là nguồn tài nguyên cần được khai thác trong bối cảnh nguy cơ thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn ngày càng gia tăng.

Điều đó đòi hỏi thành phố dành nhiều không gian hơn cho nước thông qua hồ điều tiết, công viên, vùng đất ngập nước, mái xanh, vườn mưa và các bề mặt thấm nước. Đây phải được xem là một phần của hạ tầng chống ngập, bên cạnh hệ thống cống, đê bao và trạm bơm.

Ông cũng đề xuất phát triển TP.HCM theo mô hình "thành phố bọt biển", kết hợp hạ tầng kỹ thuật với hạ tầng xanh để tăng khả năng hấp thụ và lưu giữ nước mưa ngay tại chỗ, giảm áp lực cho hệ thống thoát nước và cải thiện môi trường sống.

Bên cạnh đó, công tác chống ngập cần được tổ chức theo lưu vực thay vì ranh giới hành chính; mọi dự án giao thông hay khu đô thị phải đánh giá đầy đủ tác động đến dòng chảy của toàn khu vực. Đồng thời, thành phố cần xây dựng hệ thống quản lý số tích hợp dữ liệu mưa, triều, sụt lún, hồ điều tiết, cống và trạm bơm để dự báo, cảnh báo và vận hành theo thời gian thực.

Có thể nói, dù tiếp cận từ những góc nhìn khác nhau, các chuyên gia đều thống nhất rằng chống ngập không thể chỉ dựa vào các công trình đơn lẻ. Giải pháp lâu dài là quy hoạch không gian theo lợi thế tự nhiên, phân bố lại dân cư và các cực tăng trưởng, đồng thời xây dựng hệ thống quản trị nguồn nước hiện đại, coi nước là nguồn tài nguyên cần được quản lý tổng hợp.

Trong giai đoạn phát triển mới, mục tiêu của TP.HCM không chỉ là xóa các điểm ngập hiện hữu mà còn xây dựng một đô thị có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, biết sống hài hòa cùng nước và nâng cao sức chống chịu trước những thách thức của tương lai.