Nét đẹp dần thất truyền của lụa Lãnh Mỹ A tại Bảo tàng nghệ thuật quốc gia Úc
Một bộ áo dài làm từ Lãnh Mỹ A, loại lụa đen được dệt và nhuộm thủ công tại Tân Châu, An Giang, đang được trưng bày tại triển lãm Plant Life: The Nature of Design ở Australia. Đằng sau sự xuất hiện này là câu chuyện về một kỹ thuật truyền thống chỉ còn rất ít người nắm giữ.
Lãnh Mỹ A đang có mặt tại Melbourne (Úc) theo một cách khá đặc biệt: không phải trên sàn diễn thời trang mà trong một triển lãm về thiết kế và mối quan hệ giữa con người với thế giới thực vật.
Triển lãm Plant Life: The Nature of Design khai mạc ngày 28/8 tại Trung tâm Ian Potter - NGV Australia. Trong số các tác phẩm được RMIT mang đến có một bộ áo dài sử dụng Lãnh Mỹ A, loại lụa được dệt và nhuộm tại làng lụa Tân Châu, An Giang, Việt Nam.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở bộ trang phục. Lãnh Mỹ A hiện được làm bởi số ít nghệ nhân, phần lớn đã cao tuổi. Những người này vẫn gặp khó khăn trong việc tìm người tiếp nối nghề.
Một loại lụa cần nhiều công đoạn thủ công
Lãnh Mỹ A có màu đen đặc trưng và được tạo ra từ quá trình dệt, nhuộm bằng trái mặc nưa. Đây là công đoạn đòi hỏi kỹ thuật thủ công được lưu truyền tại Tân Châu.
Để làm Lãnh Mỹ A, người thợ bắt đầu với những sợi tơ tằm chất lượng cao, qua các công đoạn xử lý và dệt thành tấm lụa trắng. Sau khi luộc để loại bỏ chất keo của tơ, lụa mới được đưa vào công đoạn nhuộm bằng trái mặc nưa - loại quả tạo nên sắc đen đặc trưng của chất liệu này.
Mặc nưa được chọn khi còn xanh già, nhiều nhựa, sau đó giã hoặc nghiền và hòa với nước. Lụa được nhúng vào dung dịch, vắt, phơi rồi xả trước khi tiếp tục nhuộm. Chu trình này được lặp lại nhiều lần, dân trong nghề gọi mỗi chu kỳ là một “da”. Lụa còn được nện định kỳ để tăng độ bóng và độ bền. Toàn bộ công đoạn nhuộm có thể kéo dài hơn một tháng, qua hàng chục, thậm chí hơn 100 lượt xử lý.
Sự kết hợp giữa tơ tằm và nhựa mặc nưa tạo nên màu đen huyền, bề mặt bóng đặc trưng của Lãnh Mỹ A. Đây cũng là phần khó nhất của nghề, bởi chất lượng thành phẩm phụ thuộc không chỉ vào nguyên liệu mà còn vào kinh nghiệm của người thợ trong từng lần nhuộm, phơi, xả và nện.
Khó khăn lớn nhất của chất liệu này hiện không nằm ở việc tìm một thị trường mới mà ở chuyện ai sẽ tiếp tục làm ra nó.
Hiện chỉ còn một số ít nghệ nhân, đa phần đều đã cao tuổi, nắm giữ tri thức làm Lãnh Mỹ A và họ vẫn đang chật vật tìm kiếm chân nhân để truyền thụ lại tay nghề. Việc đưa bộ trang phục lụa là này đi trưng bày tại triển lãm quốc tế không chỉ là dịp để tôn vinh một nghề thủ công đặc sắc mà còn góp phần gìn giữ một di sản văn hóa phi vật thể.
Giáo sư Donna Cleveland, Trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, đồng thời là cố vấn nghiên cứu của triển lãm, nhận định về nghề làm lụa thủ công này: “Đây là kỹ nghệ chế tác từ thực vật vô cùng đặc biệt, nhưng đang trong tình trạng cực kỳ mong manh”.
Thông tin đến Một Thế Giới, ông cho biết dự án có mối liên hệ chặt chẽ với định hướng nghiên cứu chung của tôi về tương lai vật liệu bền vững, tri thức thủ công, thiết kế có sự tham gia của cộng đồng và các hệ sinh thái dệt may mang tính tái tạo. Thông qua dự án nghiên cứu Vietnam Design Research Studio (VDRS), RMIT Việt Nam đang nỗ lực lưu giữ và hỗ trợ các thực hành văn hóa truyền thống gắn với từng địa phương, không xem chúng như những di sản tĩnh mà là các hệ tri thức sống có thể góp phần định hình những phương pháp thiết kế coi trọng trách nhiệm xã hội, cân bằng sinh thái và lấy cộng đồng làm trọng tâm.
Lãnh Mỹ A bước vào một triển lãm về vật liệu
Plant Life không phải triển lãm chỉ dành cho thời trang. Sự kiện giới thiệu các tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực như nội thất, kiến trúc, nghệ thuật trang trí, thủ công mỹ nghệ, nhiếp ảnh và điện ảnh. Nội dung triển lãm tập trung vào mối quan hệ giữa con người và thực vật thông qua thiết kế, từ các phương thức sử dụng vật liệu truyền thống đến những cách tiếp cận hướng tới vật liệu tái tạo.
Chính vì vậy, sự xuất hiện của bộ áo dài từ Lãnh Mỹ A tại triển lãm Plant Life mang dấn ấn đặc biệt, như một sản phẩm của kỹ thuật thủ công gắn với nguyên liệu thực vật.
Lãnh Mỹ A không phải một chất liệu mới được tạo ra để đáp ứng xu hướng bền vững hiện nay. Kỹ thuật dệt và nhuộm của nó đã tồn tại từ trước, nhưng đang đứng trước nguy cơ không còn người tiếp nối.
Đây cũng là hướng nghiên cứu mà RMIT đang theo đuổi thông qua Vietnam Design Research Studio. Nhà trường cho biết dự án tập trung vào việc lưu giữ và hỗ trợ những thực hành văn hóa gắn với từng địa phương, đồng thời xem các kỹ thuật truyền thống như những hệ tri thức có thể tiếp tục được sử dụng trong thiết kế.