Ngành công nghiệp âm nhạc muốn gắn nhãn AI: Lợi bất cập hại với nhạc sĩ?

Các tổ chức lớn của ngành công nghiệp âm nhạc thế giới vừa đề xuất một hệ thống nhãn nhận diện mới dành cho các bài hát sử dụng AI. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm tăng tính minh bạch, nhưng cũng làm dấy lên nhiều tranh luận về cách phân biệt giữa "AI tạo ra" và "AI hỗ trợ" trong quá trình sáng tạo.

Hai nhãn AI để giúp người nghe biết ai là "tác giả" của bản nhạc

Sự phát triển bùng nổ của AI đã làm thay đổi ngành công nghiệp âm nhạc chỉ trong vài năm. Từ việc tạo giai điệu, viết lời, giả lập giọng hát đến phối khí hoàn chỉnh, AI đang tham gia vào gần như mọi công đoạn sản xuất âm nhạc. Điều đó khiến vấn đề minh bạch trở thành chủ đề được quan tâm không kém các tranh cãi về bản quyền hay dữ liệu huấn luyện mô hình AI.

Một liên minh gồm nhiều tổ chức lớn trong ngành, dẫn đầu bởi Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Mỹ (RIAA) và Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI), vừa đề xuất hệ thống nhãn mới nhằm giúp người nghe nhận biết mức độ AI tham gia vào mỗi bản ghi âm.

Sáng kiến này còn nhận được sự ủng hộ của nhiều tổ chức như A2IM, Viện Hàn lâm Thu âm (Grammy), công đoàn diễn viên SAG-AFTRA, Human Artistry Campaign, tổ chức các hãng đĩa độc lập toàn cầu WIN và Impala của châu Âu. Theo đề xuất, các nền tảng nghe nhạc trực tuyến sẽ hiển thị hai loại nhãn khác nhau.

Nhãn đầu tiên là "AI" (viết hoa trên nền đen), dành cho những ca khúc mà AI tạo ra toàn bộ hoặc phần lớn yếu tố sáng tạo cốt lõi. Trường hợp này bao gồm giọng hát chính do AI tạo, phần trình diễn nhạc cụ quan trọng được AI thực hiện hoặc toàn bộ bài hát được tạo chỉ từ các câu lệnh (prompt).

Trong khi đó, nhãn thứ hai là "ai" (viết thường trên nền trắng), áp dụng với các ca khúc mà con người vẫn là chủ thể sáng tạo chính nhưng AI được sử dụng để hỗ trợ một số yếu tố biểu đạt như xử lí âm thanh, sáng tạo một phần giai điệu hoặc hỗ trợ sản xuất.

Theo IFPI và RIAA, mục tiêu của hệ thống không phải là phân biệt "âm nhạc tốt" hay "âm nhạc xấu", mà giúp người hâm mộ hiểu rõ AI đã được sử dụng ở mức độ nào. Trong tuyên bố chung, Tổng giám đốc IFPI Vikki Oakley và Chủ tịch kiêm CEO RIAA Mitch Glazier nhấn mạnh rằng người nghe ngày càng muốn biết liệu AI tạo sinh có được sử dụng trong bản nhạc họ yêu thích hay không. Việc xây dựng một hệ thống nhãn đơn giản và dễ hiểu sẽ góp phần bảo vệ giá trị của sự sáng tạo con người trong kỉ nguyên AI.

Thách thức không nằm ở công nghệ mà ở cách người nghe hiểu về âm nhạc AI

Dù được đánh giá là một bước tiến lớn về minh bạch, hệ thống nhãn mới cũng đặt ra không ít thách thức. Điều đầu tiên là nguy cơ người dùng hiểu sai ý nghĩa của các nhãn.

Ranh giới giữa "AI tạo ra" và "AI hỗ trợ" không phải lúc nào cũng rõ ràng với công chúng. Nếu không được giải thích đầy đủ, nhiều khán giả có thể nhìn thấy nhãn "ai" và cho rằng toàn bộ ca khúc được tạo bởi máy tính, dù trên thực tế phần lớn quá trình sáng tác và biểu diễn vẫn do con người thực hiện. Đây là điều mà không ít nghệ sĩ lo ngại.

Trong những năm gần đây, AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong phòng thu, từ khử tạp âm, chỉnh cao độ, tách nhạc cụ đến hỗ trợ phối khí. Nếu mọi hình thức sử dụng AI đều bị nhìn nhận tiêu cực, nhiều nghệ sĩ có thể ngần ngại công khai việc ứng dụng công nghệ dù vai trò của AI chỉ mang tính hỗ trợ kĩ thuật.

Một câu hỏi khác là liệu các nền tảng phát nhạc trực tuyến có sẵn sàng áp dụng chung một tiêu chuẩn hay không. Thực tế, nhiều dịch vụ lớn đã phát triển hệ thống riêng. Spotify từ năm ngoái đã bắt đầu xây dựng cơ chế minh bạch, yêu cầu nghệ sĩ khai báo AI được sử dụng ở những khâu nào như giọng hát, lời bài hát hay sản xuất. Theo Spotify, hiện có hàng chục nghìn bản khai thông tin AI được gửi lên mỗi ngày.

Apple Music cũng triển khai hệ thống "thẻ minh bạch" yêu cầu các hãng đĩa và đơn vị phân phối khai báo AI được sử dụng trong ca khúc, tác phẩm, ảnh bìa và video âm nhạc.

Trong khi đó, Tidal và Deezer lựa chọn hướng đi khác khi phát triển công nghệ riêng để tự động phát hiện các ca khúc hoàn toàn do AI tạo ra. Tidal thậm chí tuyên bố sẽ yêu cầu các nhà phân phối phải xác định rõ nội dung AI trước khi đưa lên nền tảng. Điều đó cho thấy bài toán không còn nằm ở khả năng gắn nhãn, mà ở việc toàn bộ ngành công nghiệp có thể thống nhất một tiêu chuẩn chung hay không.

Hiệp hội Âm nhạc Kĩ thuật số (DiMA), đại diện cho nhiều nền tảng phát nhạc trực tuyến, cũng bày tỏ sự ủng hộ thận trọng đối với sáng kiến mới. Theo CEO Graham Davies, điều quan trọng nhất là các dịch vụ cần nhận được bộ dữ liệu (metadata) về AI đầy đủ và chính xác ngay từ khi tác phẩm được phát hành.

Chỉ khi thông tin được truyền xuyên suốt từ nghệ sĩ, hãng đĩa, nhà phân phối đến nền tảng nghe nhạc, người tiêu dùng mới thực sự có được sự minh bạch mà họ mong muốn.

Việc ngành công nghiệp âm nhạc thúc đẩy hệ thống nhãn AI phản ánh một thực tế rằng AI sẽ không biến mất khỏi quá trình sáng tạo. Thay vì cố gắng ngăn cản công nghệ, các tổ chức đang tìm cách thiết lập những quy tắc rõ ràng để AI và con người có thể cùng tồn tại. Thành công của sáng kiến này sẽ phụ thuộc vào việc các nền tảng phát nhạc, nghệ sĩ và hãng thu âm có sẵn sàng sử dụng chung một "ngôn ngữ" minh bạch hay không trong kỉ nguyên âm nhạc do AI định hình.