Nghệ sĩ Hồng Tơ: Một lần va bàn thờ Tổ, một tai nạn nhớ đời
Một cú va vào bàn thờ Tổ trước giờ diễn, tai nạn ngay sau đó và những điều kiêng cữ theo anh suốt nhiều năm. Nhân Giỗ Tổ sân khấu, nghệ sĩ Hồng Tơ kể lại những ký ức đã góp phần tạo nên cách anh nhìn về Tổ nghiệp và nghề diễn.
Một lần va vào bàn thờ Tổ
Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Một Thế Giới, nghệ sĩ Hồng Tơ nhắc đến một tai nạn xảy ra khi anh còn theo đoàn hát tỉnh, trong đêm diễn vở Công chúa Tóc Thơm. Trước giờ tới lớp, anh ngồi phía sau sân khấu nói chuyện cùng mọi người. Khi được nhắc sắp đến lượt, anh vội chạy từ cánh gà này sang cánh gà khác và vô tình va vào bàn thờ Tổ, làm bàn thờ rung mạnh, ly cùng một số vật dụng thờ cúng rơi xuống.
Anh vẫn bước ra sân khấu vì lớp diễn đã tới. Trong cảnh giao đấu có sử dụng dây bay, đầu gối của diễn viên đóng vai quỷ bất ngờ va mạnh vào vùng hàm khiến nghệ sĩ Hồng Tơ bất tỉnh. Anh kể sau đó mình rơi vào trạng thái mơ hồ, mất phương hướng, có lúc đi lang thang và phải có người của đoàn theo giữ. Gần 10 ngày sau, tinh thần của anh mới trở lại bình thường.
Chuỗi sự việc xảy ra liền nhau để lại cho danh hài Hồng Tơ một ám ảnh lâu dài. Những người trong đoàn khi ấy nói anh đã phạm vào nơi thờ Tổ, còn bản thân anh từ đó dè dặt hơn với những điều người đi trước căn dặn. “Không tin sao được”, anh nói khi nhắc lại câu chuyện mà chính mình đã trải qua.
Trong giới sân khấu, nghệ sĩ thường nhắc đến “Tổ đãi” và “Tổ trác”. Với nghệ sĩ Hồng Tơ, “Tổ trác” không chỉ gắn với những sự cố khó lý giải mà còn là lúc một người có nghề nhưng không biết giữ nghề, sa vào ăn chơi, không trau dồi chuyên môn rồi dần mất khán giả và cơ hội biểu diễn. “Cũng do lỗi của mình thôi”, anh nói.
Nghệ sĩ Hồng Tơ kể về người được “Tổ đãi”
Nghệ sĩ Hồng Tơ xuất thân từ cải lương trước khi được đông đảo công chúng biết đến ở lĩnh vực hài. Theo anh, với người làm cải lương, hát bội, Hồ Quảng và tuồng cổ ngày trước, Tổ nghiệp là chỗ dựa tinh thần. Người nghệ sĩ còn tin vào duyên với khán giả, sự may mắn và cơ hội mà trong nghề thường gọi là “Tổ đãi”.
Danh hài kể có người làm nghề lâu năm nhưng khán giả ít nhớ tên; người mới xuất hiện lại có thể gặp đúng vai, đúng thời điểm và nhanh chóng được công chúng yêu thích. Người trong nghề nhìn những trường hợp như vậy và nói người đó “được Tổ đãi”.
Danh hài Hồng Tơ từng đi qua một ngã rẽ như vậy. Ban đầu, anh hát kép, có vai dài nhưng khán giả không nhớ. Khi nhận một vai hài nhỏ, thời lượng không nhiều, người xem lại chú ý. Một nghệ sĩ đàn chị nhìn ra cái duyên đó và khuyên anh chuyển sang hài. Sau này, chính hài kịch đưa tên tuổi anh đến với đông đảo khán giả.
Niềm tin ấy còn đến từ những chuyện anh từng chứng kiến trong hậu trường. Có lần danh hài ngứa cổ, ho liên tục trước giờ diễn, nhưng vừa bước ra sân khấu thì cảm giác khó chịu biến mất; hát xong trở vào, cổ lại ngứa và ho. Anh cũng thấy đồng nghiệp trước giờ tới lớp còn mệt mỏi, thậm chí say, nhưng đến lượt vẫn có thể hóa trang và hoàn thành phần diễn.
Một số nghệ sĩ ngoài đời nói không tròn tiếng nhưng khi hát lại rõ lời, rõ chữ. Với nghệ sĩ Hồng Tơ, những khoảnh khắc như vậy rất khó quên sau nhiều năm sống cùng các đoàn hát. “Có nhiều cái ngộ lắm”, anh nhớ lại.
Nước mía, tiền cho người ăn xin và những điều kiêng cữ
Đời sống đoàn hát xưa có nhiều điều kiêng được truyền miệng. Nghệ sĩ Hồng Tơ nhấn mạnh người trong nghề gọi đó là “kiêng cữ”, chứ không phải lệnh cấm. Bản thân anh từng không tin một số điều và thử làm ngược lại.
Một trong số đó là chuyện cho tiền người ăn xin trước giờ diễn. Anh nghĩ người ta khó khăn, mình giúp vài nghìn đồng là việc tốt, nếu có Tổ nghiệp thì Tổ càng phải thương người có lòng. Có vài lần anh vẫn cho tiền rồi đi diễn, nhưng theo cảm nhận của anh, những mảng miếng vốn thường khiến khán giả cười lại không đạt hiệu quả như mọi hôm.
Sau vài lần như vậy, nghệ sĩ Hồng Tơ vẫn giúp người khó khăn nhưng đổi cách. Nếu gặp người đang đói, anh mời một tô phở, hủ tiếu hay phần cơm rồi trả tiền, thay vì đưa tiền trực tiếp trước giờ diễn.
Nước mía cũng là một điều anh giữ. Thời chạy show liên tục, có lúc khát nước, anh mua một bịch nước mía vừa đi vừa uống và nhớ điểm diễn sau đó phần thể hiện không như thường lệ. Khi chuyện tương tự lặp lại, anh tránh uống nước mía trước giờ lên sân khấu.
Những điều kiêng ấy có thể khó hiểu với người ngoài nghề, nhưng trong ký ức của danh hài Hồng Tơ, chúng tồn tại song song với đời sống của các đoàn hát. Người trẻ vào đoàn nghe lớp đi trước chỉ lại rồi tự chọn điều mình tin và giữ. Với anh, người được “Tổ đãi” mà không chăm nghề vẫn có thể mất khán giả.
Giỗ Tổ từng là “ngày Tết của nghệ sĩ”
Ký ức đầu tiên của nghệ sĩ Hồng Tơ về Giỗ Tổ khá giản dị. Khi mới vào nghề, anh theo một đoàn tỉnh của nghệ sĩ Hồng Vũ. Đoàn không dư dả; đến ngày cúng Tổ, bầu đoàn mua vài hộp bánh, nghệ sĩ góp trái cây, cố lo thêm heo, gà để làm lễ. Mâm cúng không lớn nhưng không khí trong đoàn khiến anh nhớ mãi.
“Nghệ sĩ mặc đồ đẹp, quây quần với nhau. Giống như ngày Tết của nghệ sĩ”, anh kể. Những đoàn hát đóng cách nhau chừng năm, bảy cây số cũng tìm sang thăm. Khi đó, nghệ sĩ Hồng Tơ còn là một diễn viên trẻ, chưa có tên tuổi. Trước bàn thờ Tổ, anh khấn mong sau này được khán giả nhớ đến và có chỗ đứng trong nghề.
Theo ký ức của danh hài, lễ cúng Tổ thời ấy thường diễn ra trong ba ngày 11, 12 và 13/8 âm lịch. Ngày 11 cúng chay với bánh, trà, trái cây; ngày 12 là lễ chính, thường có heo quay, gà và trái cây; ngày 13 khép lại đợt cúng. Mỗi đoàn có điều kiện khác nhau nhưng đây vẫn là dịp nghệ sĩ gặp gỡ, giao lưu.
Ngày 12/8 âm lịch hằng năm được chính thức chọn là Ngày Sân khấu Việt Nam theo Quyết định 13/QĐ-TTg ngày 4/1/2011 của Thủ tướng Chính phủ. Quyết định nêu mục đích của ngày này là động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sân khấu phát huy các giá trị truyền thống và thu hút sự quan tâm của xã hội đối với sự phát triển của sân khấu Việt Nam.
Với nghệ sĩ Hồng Tơ, mốc chính thức này đến sau rất lâu so với lệ cúng anh đã biết từ thuở mới theo đoàn hát. Trong ký ức của anh, ngày 12/8 âm lịch trước hết đã là ngày những người cùng nghề hướng về Tổ, gặp nhau và nhắc lại những điều được truyền qua nhiều thế hệ.
Từ lễ cúng của đoàn hát đến cảnh “ai cũng cúng Tổ”
Theo lời nghệ sĩ Hồng Tơ, thuở anh mới vào nghề, việc cúng Tổ tập trung chủ yếu ở cải lương, hát bội, Hồ Quảng và các loại hình tuồng cổ. Về sau, nghi lễ lan sang ca nhạc rồi xuất hiện ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác. Anh đặc biệt nhắc đến bầu Duy Ngọc, người theo ký ức của anh có vai trò đáng kể trong việc đưa lệ cúng Tổ vào giới ca nhạc.
Danh hài kể thời bầu Duy Ngọc tổ chức lễ cúng, nhiều ca sĩ tên tuổi tìm đến dâng lễ, sau đó các đoàn ca nhạc khác cũng làm theo. Một tư liệu về bầu Duy Ngọc từng ghi lời ca sĩ Quang Hà rằng chính người bầu này đã dạy anh cách cúng Tổ nghiệp trên sân khấu.
Sự thay đổi nghệ sĩ Hồng Tơ nhìn thấy rõ nhất hiện nay là lễ cúng được tổ chức ở nhiều nơi hơn, kể cả do cá nhân đứng ra thực hiện. Anh nhớ trước kia nghi lễ thường gắn với một đoàn hát, sân khấu, nhà hát hoặc tổ chức nghề nghiệp; nghệ sĩ tập trung về một nơi, thắp hương rồi thăm hỏi nhau.
Theo anh, tinh thần cúng Tổ xưa nằm nhiều ở tính cộng đồng, nơi nghệ sĩ trẻ gặp lớp đàn anh, đàn chị và cùng nhớ đến những người đi trước. Danh hài không phản đối việc người làm nghệ thuật bày tỏ lòng kính Tổ, nhưng muốn Giỗ Tổ giữ được nét sinh hoạt chung của giới nghề thay vì ngày càng phân tán thành nhiều lễ riêng.
Từ một diễn viên trẻ đứng trước bàn thờ Tổ cầu mong được khán giả nhớ tên đến một danh hài đã trải qua nhiều thăng trầm, nghệ sĩ Hồng Tơ vẫn giữ niềm tin vào “Tổ đãi, Tổ trác”. Những câu chuyện anh kể mang màu sắc tín ngưỡng nghề và trải nghiệm riêng, nhưng câu anh nhắc nhiều nhất lại rất thực tế: được khán giả thương có thể là cái duyên, còn giữ được tình thương đó hay không vẫn phụ thuộc vào cách người nghệ sĩ sống và làm nghề.
