Ngôn ngữ của nghệ sĩ - tấm gương văn hóa cần được chuẩn hóa

Trong thời đại mạng xã hội chi phối mạnh mẽ đời sống nghệ thuật, nghệ sĩ Việt không chỉ cần tài năng mà còn phải có năng lực truyền thông văn hóa, từ ngôn ngữ đến ứng xử. Những sự cố phát ngôn liên tiếp gần đây cho thấy nhu cầu chuẩn hóa và đào tạo bài bản đang trở nên cấp thiết.

“Sân khấu thứ hai” mang tên mạng xã hội

Chưa bao giờ hình ảnh công chúng của nghệ sĩ lại mong manh như giai đoạn hai năm trở lại đây. Chỉ một câu nói trên livestream, một bình luận thiếu kiểm soát hay một hành xử bột phát đều có thể tạo thành dư chấn lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín nghề nghiệp.

Thực tế, nhiều nghệ sĩ đã rơi vào khủng hoảng vì phát ngôn không phù hợp. Như rapper trẻ Negav vướng tranh cãi sau phát ngôn trong đêm nhạc Anh trai say hi tại TP.HCM: “Mẹ ơi, mẹ thấy quyết định cho con nghỉ học đúng chưa?”. Câu nói bột phát khi đang cảm xúc dâng cao khiến nhiều khán giả phản ứng, cho rằng anh cổ vũ việc nghỉ học để theo đuổi đam mê. Trước làn sóng chỉ trích, Negav lên tiếng xin lỗi và giải thích, song cộng đồng mạng tiếp tục “đào” lại những lần vạ miệng trước đây, khiến hình ảnh của anh bị ảnh hưởng đáng kể.

Trong năm 2024, Nam Em cũng bị xử phạt hành chính vì loạt livestream chứa nội dung “bóng gió”, gây hoang mang dư luận và xúc phạm danh nhân, anh hùng dân tộc.

Bên cạnh phát ngôn, nhiều ca sĩ trẻ bị phê phán vì âm nhạc dung tục, lệch chuẩn văn hóa hoặc cổ xúy lối sống tiêu cực. Một số bài nhạc bị đánh giá dùng ngôn ngữ cẩu thả, thiếu văn minh, thậm chí mang tính công kích cá nhân hoặc tôn vinh chất cấm.

Nhiều trường hợp gây tranh cãi được nhắc đến như: Jack (ca khúc biểu diễn tại Hà Nội ngày 16.10), Pháo với Sự nghiệp chướng; GDucky với Miền mộng mị; CLME, Andree với Kẹo; B Ray x Đạt G với Cao ốc 20; HIEUTHUHAI với Trình và Andree x Bình Gold với Em iu.

Những vụ việc trên cho thấy thách thức ngày càng lớn của nghệ sĩ trẻ trong bối cảnh môi trường truyền thông số vận hành theo tốc độ cao và áp lực dư luận mạnh mẽ. Khác với giai đoạn trước, một phát ngôn hớ hênh hay ca từ thiếu cân nhắc có thể bị lan truyền chỉ trong vài phút, tạo thành làn sóng phản ứng dây chuyền, ảnh hưởng trực tiếp tới hình ảnh cá nhân lẫn sự nghiệp. Điều này đặc biệt dễ xảy ra với nhóm nghệ sĩ trẻ vốn phụ thuộc vào mạng xã hội để xây dựng cộng đồng người hâm mộ.

Ở chiều ngược lại, sự kỳ vọng của công chúng dành cho nghệ sĩ cũng thay đổi. Khán giả không chỉ đòi hỏi tác phẩm chất lượng mà còn yêu cầu trách nhiệm xã hội, ứng xử chín chắn và tôn trọng chuẩn mực văn hóa. Âm nhạc lệch chuẩn, lời lẽ tiêu cực hay thông điệp phi văn hóa không còn được xem là “cá tính nghệ thuật”, mà bị đánh giá là biểu hiện thiếu hiểu biết hoặc coi thường người nghe. Việc cơ quan quản lý liên tục nhắc nhở, xử phạt cũng phản ánh nỗ lực thiết lập môi trường biểu diễn lành mạnh.

Khoảng trống trong đào tạo nghệ sĩ: Tài năng không đủ

Những tranh cãi gần đây cho thấy nghệ sĩ cần năng lực truyền thông văn hóa chứ không chỉ tài năng biểu diễn. Điều này bao gồm hiểu biết pháp luật, ý thức về tác động xã hội của lời nói, cùng khả năng xử lý khủng hoảng đúng cách. Khi nghệ sĩ trở thành nhân vật công chúng thì mỗi phát ngôn, dù trong giây phút cao hứng, đều có sức lan tỏa và hệ quả lâu dài.

Đây cũng là lời nhắc về trách nhiệm nghề nghiệp, đồng thời là yêu cầu tất yếu để hoạt động nghệ thuật phát triển bền vững trong môi trường số hiện nay.

Theo Quy tắc ứng xử của người hoạt động nghệ thuật (Quyết định 3196/QĐ-BVHTTDL), nghệ sĩ phải “giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”, không sử dụng ngôn ngữ phản cảm hay gây chia rẽ. Tuy nhiên, như tiến sĩ Bùi Quốc Liêm (Đại học RMIT Việt Nam) phân tích, quy tắc này “mới được phổ biến ở mức tuyên truyền, chưa trở thành yêu cầu nghề nghiệp bắt buộc”.

Ông chia sẻ với Một Thế Giới: "Đã đến lúc coi truyền thông văn hóa là một năng lực nghề nghiệp, không phải kỹ năng phụ trợ".

Phần lớn các trường sân khấu, điện ảnh vẫn tập trung vào kỹ năng biểu diễn, thanh nhạc, vũ đạo. Các môn học liên quan đến giao tiếp công chúng, xử lý khủng hoảng hay đạo đức truyền thông chưa được đưa vào chương trình chính khóa. Điều này buộc nghệ sĩ trẻ “vừa làm vừa tự rút kinh nghiệm”, đôi khi trả bằng cái giá quá đắt như: bị tẩy chay trên mạng, mất hợp đồng quảng cáo, hình ảnh bị tổn hại lâu dài.

Một số khóa học ngắn hạn xuất hiện gần đây, như “Truyền thông sự nghiệp nghệ thuật” của Hanoi Grapevine, là tín hiệu tích cực nhưng vẫn thiên về kỹ thuật tăng tương tác, chưa chạm đến tầng sâu văn hóa, pháp lý hay trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ.

Cần một hệ thống bài bản: Từ chứng chỉ văn hóa đến đào tạo quản lý nghệ sĩ

TS Bùi Quốc Liêm đề xuất hai mô hình tiêu chuẩn hóa nhằm xây dựng môi trường hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp:

1. Chứng chỉ Truyền thông Văn hóa cho nghệ sĩ (CCC): Một chứng chỉ bắt buộc trước khi ký hợp đồng quảng cáo, biểu diễn hoặc tham gia dự án nghệ thuật. Chứng chỉ này gồm 4 mô-đun: Đạo đức ngôn ngữ; Pháp lý truyền thông; Quản trị khủng hoảng; Trách nhiệm xã hội.

Mô hình này học hỏi từ hệ thống đào tạo idol của Hàn Quốc và Nhật Bản, nơi nghệ sĩ phải được huấn luyện kỹ lưỡng trước khi ra mắt.

2. Chứng chỉ Quản lý Tài năng chuyên nghiệp (TMP): Dành cho đội ngũ quản lý, những người hiện thường thiếu nền tảng pháp lý và truyền thông. TMP giúp nâng cao năng lực xử lý khủng hoảng, hoạch định chiến lược hình ảnh và bảo vệ nghệ sĩ trước những rủi ro truyền thông.

TS Liêm cho rằng chỉ khi cả nghệ sĩ và quản lý được chuẩn hóa, ngành giải trí mới có thể “tự điều chỉnh” và vận hành bền vững.

Từ “chữa cháy” sang “phòng ngừa”: Vai trò của cơ quan quản lý

Hiện nay, phản ứng phổ biến trước phát ngôn lệch chuẩn vẫn là phạt hành chính hoặc tạm dừng hoạt động. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây là bước xử lý ngắn hạn, thiếu cơ chế hỗ trợ nghệ sĩ từ sớm.

Giải pháp được TS Liêm đề xuất là thành lập đơn vị tư vấn truyền thông văn hóa trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc CLB Nghệ sĩ trẻ Việt Nam... đóng vai trò như “bác sĩ truyền thông”, giúp nghệ sĩ: được tư vấn trước khi phát ngôn, được cảnh báo rủi ro, được hỗ trợ khi xảy ra khủng hoảng.

Song song đó, báo chí được kỳ vọng trở thành “người gác cổng văn hóa” thay vì chỉ tập trung vào scandal. Việc lan tỏa những chuẩn mực ứng xử tích cực sẽ góp phần định hình môi trường văn hóa lành mạnh.

Ngôn ngữ - tấm gương văn hóa cần được chuẩn hóa

TS Liêm nhấn mạnh: "Ngôn ngữ không chỉ là thẩm mỹ, mà là đạo đức và pháp lý".

Mỗi câu nói của nghệ sĩ, dù là lời chào, lời xin lỗi hay dòng trạng thái trên mạng xã hội, đều tạo nên hình ảnh công chúng. Vì vậy, cần xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá ngôn ngữ nghệ sĩ (Language Audit) để xác định khách quan thế nào là phát ngôn lệch chuẩn, thay vì phán xét cảm tính như hiện nay.

Để chuyển từ “chữa cháy scandal” sang “nuôi dưỡng nghệ sĩ chuyên nghiệp”, các chuyên gia đề xuất lộ trình 5 năm với 3 trụ cột: Chuẩn hóa năng lực nghệ sĩ qua chứng chỉ CCC và TMP; tăng mức răn đe pháp lý, yêu cầu tái đào tạo bắt buộc với trường hợp vi phạm và phát triển hệ sinh thái hỗ trợ, từ tư vấn, diễn tập truyền thông đến truyền thông giáo dục công chúng.

Khi những giải pháp này được triển khai đồng bộ, nghệ sĩ Việt Nam có thể trở thành những đại sứ văn hóa thực thụ, lan tỏa giá trị chân, thiện, mỹ trong kỷ nguyên số.