Người trẻ đọc sách bằng mắt hay bằng tai?

Trên một chuyến bay nội địa, một người trẻ ngồi ở hàng ghế giữa, tai đeo tai nghe, mắt nhìn thẳng vào màn hình điện thoại. Họ có thể đang nghe một cuốn sách nói, lướt vài trang ebook, hoặc xem một clip tóm tắt nội dung ba trăm trang trong mười lăm phút. Cảnh đó không lạ, nhưng đặt ra một câu hỏi đáng nghĩ: trong bối cảnh ấy, người trẻ đọc sách còn có nghĩa như trước nữa không?

Người trẻ đọc sách theo cách nào trong kỷ nguyên số?

Người trẻ lớn lên trong môi trường số nên cách tiếp cận tri thức của họ cũng chuyển dịch sang nền tảng số. Ebook giải quyết nhu cầu tiện lợi, cơ động và lưu trữ lớn với chi phí thấp hơn sách giấy. Audiobook chen vào những khoảng thời gian trước đây khó dành cho việc người trẻ đọc sách: lúc lái xe, tập thể dục hay làm việc nhà.

Cửa vào tri thức giờ không còn chỉ là trang giấy. Mắt, tai, màn hình và thuật toán gợi ý đều có thể dẫn một người đến với nội dung của một cuốn sách. Sách không biến mất. Hình thức đi vào đời sống đã thay đổi.

Đọc khác đi, không hẳn đọc ít đi

Giới trẻ không phải một khối đồng nhất trong chuyện tiêu thụ sách. Có người chọn ebook vì rẻ, tiện và có thể đọc mọi lúc. Có người nghe audiobook khi di chuyển nhưng vẫn mua sách giấy để giữ những cuốn muốn đọc sâu. Có nhóm chỉ tiếp cận nội dung qua tóm tắt, review, podcast rồi nghĩ mình đã "đọc xong" một cuốn sách.

Ba kiểu tiếp nhận đó tồn tại song song và không kiểu nào đại diện cho tất cả. Người đọc sâu vẫn đọc sâu. Người đọc nhanh vẫn đọc nhanh. Người nghe để mở đường rồi quay lại bản đầy đủ cũng không hiếm. Vấn đề không phải thế hệ trẻ có đọc hay không, mà là họ đang đọc theo cách nào và điều đó dẫn họ đến đâu.

Nghe sách có phải là đọc sách không?

Đây là câu hỏi chưa có đáp án dứt khoát, nhưng đáng đặt ra thẳng thắn. Về phía ủng hộ, audiobook vẫn là tiếp nhận nội dung của một cuốn sách. Hình thức này phù hợp với nhịp sống nhanh và giúp mở rộng nhóm tiếp cận tri thức, đặc biệt với người bận rộn hoặc không quen đọc bản in.

Về phía hoài nghi, đọc sách bằng mắt cho phép người đọc dừng lại, lật lại, gạch chân và đối thoại trực tiếp với văn bản. Nghe bằng tai dễ trôi theo dòng chảy âm thanh, thuận tiện nhưng khó giữ chiều sâu với những nội dung phức tạp. Nghe nhiều khi là tiếp nhận, chưa chắc đã là lao động trí óc thật sự với văn bản.

Audiobook không phải kẻ thù của việc đọc sách. Nhưng nó cũng không thể thay thế toàn bộ trải nghiệm đọc sâu.

Khi việc đọc sách bị kéo vào logic tiêu dùng nội dung

Sách ngày nay không chỉ được đọc mà còn bị cuốn vào cơ chế đề xuất, trend, review ngắn và clip tóm tắt. Một bộ phận người trẻ tiếp cận sách như một sản phẩm nội dung nhanh, cần tiêu thụ trước khi nó hết hot.

Đọc để biết, để theo kịp xu hướng, để có cái đăng lên mạng xã hội là khác với đọc sách để suy ngẫm và tích lũy. Không phải phán xét đạo đức. Đây chỉ là phân tích về cách logic nền tảng số đang tác động đến thói quen tiêu thụ tri thức của người trẻ. Khi thuật toán quyết định cuốn sách nào được gợi ý, khi review ba phút thay thế ba trăm trang, câu hỏi về chiều sâu tiếp nhận trở nên quan trọng hơn.

Văn hóa đọc sách mới: Được gì và mất gì?

Văn hóa đọc sách mới mang lại khả năng tiếp cận rộng hơn. Người trẻ ở vùng xa có thể đọc cùng một cuốn sách với người ở trung tâm đô thị qua ebook. Người không có thói quen đọc truyền thống có thể tìm đến audiobook như một cửa vào đầu tiên. Sự linh hoạt đó là lợi thế thật.

Nhưng cái mất cũng rõ. Sự tập trung giảm khi đọc sách trên thiết bị số vì thông báo, ứng dụng và nội dung cạnh tranh chú ý liên tục. Đọc sâu nhường chỗ cho tiếp nhận nhanh. Tóm tắt, nghe lướt và xem review có thể tạo ảo giác đã hiểu trong khi chỉ mới chạm bề mặt. Vấn đề bản quyền và chất lượng nội dung số vẫn là bài toán chưa được giải triệt để.

Câu hỏi đúng không phải là người trẻ có còn đọc sách hay không. Câu hỏi đúng hơn là họ đang đọc bằng cách nào, trong môi trường nào và xã hội có đang giúp họ đi từ tiếp nhận nhanh sang tiếp nhận sâu hay không. Thay đổi hình thức là tất yếu. Nhưng nếu chiều sâu bị đánh đổi để lấy tốc độ, đó mới là điều cần nhìn thẳng vào.