Người Việt chọn xe điện vì điều gì?

Tuy nhiên, quyết định chuyển đổi phương tiện của người tiêu dùng không chỉ xuất phát từ ý thức bảo vệ môi trường. Nghiên cứu của các chuyên gia Đại học RMIT Việt Nam cho thấy khả năng chi trả, sự tiện lợi và độ tin cậy vẫn là những yếu tố có sức nặng hơn cả. Muốn thúc đẩy giao thông xanh, trước hết cần khiến xe điện trở thành lựa chọn thiết thực trong đời sống hằng ngày.

Người tiêu dùng quan tâm đến lợi ích trước mắt

Trong chiến lược hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, giao thông là một trong những lĩnh vực cần chuyển đổi mạnh mẽ. Việc phát triển phương tiện sử dụng năng lượng sạch, đặc biệt là xe điện, được xem là hướng đi quan trọng nhằm giảm lượng khí thải từ hoạt động vận tải. Tuy nhiên, bên cạnh bài toán công nghệ, hạ tầng và chính sách, một câu hỏi không kém phần quan trọng là điều gì thực sự thúc đẩy người dân lựa chọn phương tiện này?

Nghiên cứu mang tên “Electric vehicle adoption in Vietnam: usefulness and pro-environmentalism in an emerging market” (Người Việt Nam lựa chọn xe điện: giữa nhu cầu thiết thực và động lực vì môi trường) của Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm và Phó giáo sư Catherine Earl, Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, đã cung cấp một góc nhìn đáng chú ý về vấn đề này.

Theo nghiên cứu, trong khi các mục tiêu môi trường ngày càng được nhấn mạnh trong chính sách quốc gia, động lực thực sự chi phối quyết định sử dụng xe điện của người tiêu dùng Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đến từ những lợi ích trực tiếp như tiết kiệm chi phí, tính tiện dụng và hiệu suất vận hành.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm cho biết nhóm nghiên cứu muốn xác định liệu người tiêu dùng lựa chọn xe điện vì những lợi ích thiết thực hay bởi mối quan tâm đến môi trường, các giá trị sống và bản sắc cá nhân. Kết quả cho thấy ở giai đoạn hiện nay, nhóm lợi ích thực tế đang chiếm ưu thế so với động lực bảo vệ môi trường.

Nói cách khác, người mua thường quan tâm chiếc xe có thể đáp ứng nhu cầu đi lại, tiết kiệm bao nhiêu chi phí và vận hành có đáng tin cậy hay không, trước khi cân nhắc liệu việc sở hữu phương tiện xanh có thể hiện trách nhiệm môi trường của bản thân.

Phát hiện này phản ánh đặc điểm của một thị trường đang trong quá trình hình thành. Đối với nhiều gia đình, mua ô tô là quyết định tài chính lớn, đòi hỏi cân nhắc kĩ lưỡng về giá mua, chi phí sử dụng lâu dài và khả năng đáp ứng nhu cầu di chuyển. Vì vậy, những lợi ích mang tính dài hạn đối với môi trường khó có thể trở thành yếu tố quyết định nếu người tiêu dùng vẫn chưa thực sự yên tâm về tính tiện dụng của phương tiện.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, điều đó không đồng nghĩa người Việt thiếu nhận thức về môi trường. Vấn đề nằm ở chỗ thị trường xe điện còn tương đối mới, trong khi người tiêu dùng vẫn có những băn khoăn về hệ thống trạm sạc, quãng đường di chuyển, hiệu suất pin và chi phí bảo dưỡng.

Những yếu tố này cho thấy quá trình chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào việc nâng cao nhận thức hay kêu gọi trách nhiệm cộng đồng. Người tiêu dùng cần nhìn thấy những lợi ích cụ thể và cảm nhận được rằng xe điện thực sự phù hợp với nhịp sống của họ.

Hạ tầng và chi phí quyết định tốc độ chuyển đổi xe điện

Một trong những thông điệp quan trọng từ nghiên cứu là quá trình chuyển đổi sang xe điện không chỉ phụ thuộc vào đổi mới công nghệ hay quyết tâm chính sách, mà còn được quyết định bởi mức độ sẵn sàng của người tiêu dùng.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm phân tích rằng người mua thường đặt câu hỏi: “Chiếc xe này có đáp ứng được nhu cầu hằng ngày của tôi không?” trước khi quan tâm đến việc phương tiện có thể hiện những giá trị môi trường của mình hay không.

Đây là khác biệt đáng chú ý giữa mục tiêu chuyển đổi xanh ở cấp độ chính sách và hành vi tiêu dùng trên thực tế. Trong khi Chính phủ hướng đến những mục tiêu khí hậu dài hạn, người dân lại phải giải quyết các nhu cầu rất cụ thể trước mắt: đi làm, đưa đón con, di chuyển liên tỉnh, tìm nơi sạc xe và kiểm soát ngân sách gia đình.

Nếu việc tìm kiếm trạm sạc vẫn bất tiện, thời gian sạc chưa phù hợp hoặc người dùng lo ngại pin không đáp ứng được những hành trình dài, xe điện sẽ khó trở thành lựa chọn thay thế hoàn toàn cho phương tiện truyền thống, bất kể những lợi ích môi trường mà nó mang lại.

Bởi vậy, theo các chuyên gia RMIT, chính sách thúc đẩy xe điện cần chuyển trọng tâm từ việc chỉ khuyến khích người dân sử dụng phương tiện xanh sang tháo gỡ những rào cản thực tế trong quá trình sở hữu và vận hành.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, đầu tư phát triển mạng lưới trạm sạc cần được xem là một trong những ưu tiên quan trọng. Hạ tầng này không chỉ cần mở rộng về số lượng mà còn phải được bố trí hợp lí, thuận tiện và đáp ứng nhu cầu sử dụng tại các khu dân cư, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe và những tuyến giao thông có lưu lượng lớn.

Song song đó, các chính sách ưu đãi tài chính và hỗ trợ người mua có thể góp phần giảm áp lực chi phí ban đầu, đặc biệt đối với nhóm khách hàng còn cân nhắc giữa xe điện và phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Với nhà sản xuất, bài toán không dừng ở việc giới thiệu công nghệ mới hay nhấn mạnh khả năng giảm phát thải. Doanh nghiệp cần chứng minh được giá trị sử dụng của sản phẩm thông qua mức giá cạnh tranh, độ bền, độ tin cậy, quãng đường di chuyển, hiệu suất pin và chi phí vận hành.

Các dịch vụ đi kèm như bảo dưỡng, sửa chữa, hỗ trợ kĩ thuật và giải pháp sạc cũng cần được phát triển đồng bộ để người tiêu dùng không cảm thấy việc chuyển sang xe điện đồng nghĩa với việc phải chấp nhận thêm những bất tiện trong cuộc sống.

Đáng chú ý, nghiên cứu gợi ý một chiến lược thúc đẩy thị trường gồm hai giai đoạn. Trước tiên, cần khiến xe điện trở thành phương tiện dễ tiếp cận, kinh tế và thuận tiện. Sau đó, khi thị trường trưởng thành hơn, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách có thể từng bước gia tăng vai trò của những giá trị biểu tượng, lối sống và trách nhiệm môi trường.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách truyền thông về xe điện. Thay vì chỉ nhấn mạnh thông điệp bảo vệ hành tinh, cần giúp người tiêu dùng nhận thấy những lợi ích cụ thể mà họ có thể nhận được khi sử dụng phương tiện này.

Từ lựa chọn kinh tế đến biểu tượng của lối sống xanh

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng động lực lựa chọn xe điện tại Việt Nam có thể khác với những thị trường phát triển hơn ở châu Âu và Bắc Mỹ. Tại các thị trường này, bản sắc môi trường, lối sống và chuẩn mực xã hội thường đóng vai trò đáng kể bên cạnh các yếu tố kinh tế và tiện ích.

Trong khi đó, tại Việt Nam, nơi thị trường xe điện vẫn đang phát triển, những cân nhắc về tính thực tế tiếp tục giữ vị trí ưu tiên. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa động lực tiêu dùng sẽ duy trì trạng thái như hiện nay.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm dự báo khi mạng lưới trạm sạc được mở rộng, công nghệ pin cải thiện và người tiêu dùng ngày càng quen thuộc với phương tiện điện, động lực lựa chọn xe có thể dịch chuyển từ nhu cầu thực tế sang những giá trị liên quan đến lối sống và bản sắc cá nhân.

Khi việc sở hữu xe điện trở nên dễ dàng hơn, người tiêu dùng có thể không còn chỉ đặt câu hỏi phương tiện này có đáp ứng nhu cầu đi lại hay không, mà bắt đầu quan tâm đến việc sở hữu xe điện nói lên điều gì về bản thân họ.

Theo chuyên gia, những yếu tố như bản sắc môi trường, tính hiện đại của công nghệ, phong cách sống và địa vị xã hội có khả năng ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt trong tầng lớp trung lưu tại các đô thị đang phát triển ở Việt Nam.

Trong quá trình đó, mạng xã hội, những người có ảnh hưởng trên môi trường trực tuyến và sự gắn kết cộng đồng có thể góp phần định hình nhận thức, thúc đẩy việc sử dụng xe điện như một lựa chọn tiêu dùng hiện đại và có trách nhiệm với môi trường.

Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp xây dựng giá trị thương hiệu vượt ra ngoài những thông số kĩ thuật của sản phẩm. Xe điện có thể dần trở thành biểu tượng của một phong cách sống mới, gắn với công nghệ, sự tiện nghi và ý thức phát triển bền vững.

Tuy nhiên, để đạt được sự chuyển dịch đó, thị trường cần có nền tảng vững chắc về chất lượng sản phẩm, hạ tầng và trải nghiệm người dùng. Những thông điệp về môi trường sẽ khó tạo ra sức hút lâu dài nếu người tiêu dùng vẫn phải đối mặt với những bất tiện trong quá trình sử dụng.

Nhìn rộng hơn, thành công của quá trình chuyển đổi sang xe điện không chỉ được đo bằng số lượng phương tiện xuất hiện trên đường phố, mà còn ở khả năng biến giao thông sạch thành lựa chọn phù hợp với nhu cầu người dân, tạo ra một thị trường khả thi cho doanh nghiệp và đóng góp thực chất vào mục tiêu khí hậu quốc gia.