Nhà thơ, nhà báo Hữu Việt: 'Cha, người thầy suốt đời của tôi'

Dấu ấn Những ngày bão táp

Cha tôi sinh năm 1926, tên khai sinh là Trần Hữu Mai, quê gốc ở huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam (nay là Ninh Bình). Đầu những năm 1940, vì cuộc mưu sinh, ông nội tôi chuyển cả gia đình lên Hà Nội. Nhắc về thời kỳ này, cha tôi ví gia đình mình "trôi dạt như một con thuyền" trong cảnh lầm than của người dân mất nước.

Hà Nội nổ phát súng mở đầu kháng chiến chống Pháp, như phần lớn học sinh, sinh viên Hà Nội thời đó, cha tôi vào tự vệ thành, chiến đấu tại Liên khu 2. Sau khi quân ta rút khỏi Thủ đô một thời gian, ông nhập ngũ, bước vào cuộc trường chinh 9 năm của quân đội và nhân dân cả nước. Đầu năm 1948, ông công tác tại Phòng chính trị Trung đoàn 17, Đại đoàn 308, phụ trách tờ báo Quân Tiên Phong của đại đoàn. Nghiệp cầm bút của anh bộ đội Hữu Mai chính thức bắt đầu từ đây.

Kháng chiến chống Pháp thắng lợi, cha tôi về công tác tạp chí Văn nghệ Quân đội của Tổng cục Chính trị, và bắt đầu tập trung sáng tác. Năm 1957, ông tham gia Đại hội thành lập Hội Nhà văn Việt Nam, chính thức trở thành người viết chuyên nghiệp. Ông đã viết đều và khá nhiều, đến nay để lại hơn 60 đầu sách, trong đó có một số dấu mốc mà giới văn học thường nhắc tới.

Dấu mốc đầu tiên là tiểu thuyết Những ngày bão táp, năm 1957 - cuốn sách chưa từng có trong dự kiến của ông, viết về sai lầm trong cải cách ruộng đất, những bão táp trong đời sống nông thôn. Đề tài nhạy cảm này suýt nữa gây bão táp cho khởi đầu văn nghiệp của ông, thật may, rồi tất cả cũng qua đi.

Dấu mốc thứ hai là tiểu thuyết Cao điểm cuối cùng, đã mang lại chỗ đứng vững chãi cho ông với tư cách nhà văn viết tiểu thuyết. Dấu mốc tiếp theo là bộ tiểu thuyết Vùng trời 3 tập về bộ đội không quân Việt Nam, ông viết trong vòng 8 năm, được bạn đọc hồ hởi đón nhận còn hơn cả Cao điểm cuối cùng.

Một dấu mốc nữa là bộ ba tiểu thuyết Ông cố vấn về nhà tình báo chiến lược Vũ Ngọc Nhạ. Có thể nói tác phẩm này đã đem lại sinh khí mới cho thể loại tiểu thuyết tư liệu, khi sự thật lịch sử được tôn trọng tối đa trên đôi cánh của văn chương. Ông cố vấn được phát hành trên 400.000 bản/năm là một hiện tượng xuất bản hiếm có thời bấy giờ. Vì lý do này, năm 1989, cha tôi đã được mời đi dự Đại hội thành lập “Hiệp hội những nhà văn viết truyện trinh thám thế giới” lần thứ nhất tổ chức tại Mexico, mặc dù ông chỉ mới có một tác phẩm đầu tiên được coi là thuộc thể loại này.

Giúp Đại tướng viết hồi ký

Có một dấu mốc không thể không nhắc tới, đó là ông đã giúp Đại tướng Võ Nguyên Giáp thể hiện 5 tập hồi ký về chiến tranh chống Pháp, từ khi Quân đội ta thành lập cho tới khi làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu", đó là: Từ nhân dân mà ra, Những năm tháng không thể nào quên, Chiến đấu trong vòng vây, Đường tới Điện Biên Phủ và Điện Biên Phủ - Điểm hẹn lịch sử. Đây là một công trình tổng kết về chiến tranh của vị tướng đứng đầu Quân đội Nhân dân Việt Nam. Làm công việc này phải dày công nghiên cứu toàn bộ tiến trình chiến tranh ở cả hai phía ta và địch, dựa trên những văn bản, những nhân chứng sống, phát hiện những vấn đề mới để có những đóng góp thực sự với lịch sử. Ngoài tính khoa học, tính chân xác và giá trị tổng kết, bộ sách còn phải mang cách cảm, cách nghĩ, tầm nhìn, văn phong... của Đại tướng.

Bắt đầu làm việc với Đại tướng từ năm 1965 và thể hiện cuốn sách đầu tiên Một vài hồi ức về Điện Biên Phủ, phải 35 năm sau, tức là đến năm 2000, cuốn sách cuối cùng mới hoàn thành. Cha tôi nhiều lần nói rằng, ông đã dành một nửa sự nghiệp văn chương của mình cho bộ sách ấy. Có thể gọi đây là "mối duyên nợ văn chương" (chữ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp) đặc biệt giữa một nhà văn và một vị tướng.

Cuối tháng 9 năm 2025, thành phố Điện Biên đã tổ chức lễ gắn tên đường nhà văn Hữu Mai tại phường Mường Thanh. Đường Hữu Mai tiếp nối với đường Võ Nguyên Giáp, là một trong những tuyến đường chính tại Điện Biên.

“Cha để lại cho tôi tấm gương lao động nhà văn”

Sống trong gia đình văn chương, khi tôi đã dấn sâu vào thơ, cha lặng lẽ tìm thầy cho tôi. Đầu tiên ông gửi tôi cho nhà thơ Khương Hữu Dụng. Sau đó, qua nhà thơ Khương Hữu Dụng, ông nhờ nhà thơ Lê Đạt dạy tôi thế nào là thơ và làm thơ thế nào.

Nhưng người thầy đầu tiên và người thầy cuối cùng của tôi, vẫn là cha tôi. Trừ những lúc bận viết, khi nào rảnh ông thường gọi: "Thằng Việt ngồi đây, bố bảo cái này…". Tất cả việc văn, việc đời, chuyện nhân tình thế thái, chuyện lòng dạ con người, ngày ngày tháng tháng ngấm vào tôi như thế.

Cha để lại cho tôi biết bao bài học, nhưng trên hết là tấm gương lao động nhà văn. Cả đời, công việc duy nhất của ông là viết. Ngày chưa có máy vi tính, ông viết tay. Đến bây giờ chúng tôi vẫn còn giữ hàng trăm trang bản thảo nguyên nét mực của ông.

Ngoài viết văn, thú vui duy nhất của ông là xem thể thao, và giống như nhiều nhà văn Việt Nam, ông mê bóng đá. Vào thời bao cấp khốn khó khi đất nước còn chiến tranh, ông đã giấu mẹ tôi, đổi một chiếc áo đại cán lấy tiền mua cho hai anh em tôi vé "chui" xem trận Thể Công đá với đội Ngôi sao thành Péc-mơ (của một nước xã hội chủ nghĩa). Đặc biệt 2 năm cuối đời, hầu như ông không bỏ qua bất cứ chương trình thể thao nước ngoài nào, đặc biệt là bóng đá và tennis, cho dù vì lệch múi giờ, hầu như chỉ xem vào lúc đêm khuya.

Cha tôi không phải là người thích hoa, nhà tôi trừ những ngày lễ cũng ít khi cắm hoa tươi. Nhưng cứ đến Tết, cha thường đưa tôi đi chợ hoa để mua hoa đào. Ông không chọn đào thế, chỉ mua duy nhất một kiểu cành đào "bu gà". Tôi tò mò hỏi ông vì sao, ông bảo: Cành là một bông hoa đào lớn, bên trong có nhiều bông hoa đào nhỏ. Sau này khi tuổi đã cao, ông không đi mua hoa Tết nữa, nhưng trước thềm năm mới, bao giờ ông cũng dặn tôi mua đào cành.

Ai tiếp xúc lâu với ông mới biết ông là người vô cùng hài hước, nhưng hiền lành, rất ngại nhờ vả và vô cùng ngại làm phiền người khác. Trừ làm phiền mẹ, cha là người không chịu làm phiền bất cứ ai. Thời gian ông ốm mệt, có lần vợ tôi mua về cho ông 8 chiếc nem hải sản, món ăn lúc bình thường ông rất thích. Ông chỉ ăn được một cái gì đó nhưng đã "bắt" mẹ tôi phải ăn nốt những chiếc nem còn lại để con dâu vui lòng. Mẹ buồn cười quá, nhưng biết tính cha nên đã cố ăn số nem ấy. Ngày hôm đó bà không ăn được bữa tối.

Sau ngày mẹ qua đời, tôi tìm thấy những cuốn sổ bé tí bà để lại, chữ viết vội, nét mực mờ phai, nhiều chỗ phải vừa đọc, vừa đoán. Tôi rất bất ngờ khi đọc những “lá thư” nồng nàn và vô cùng say đắm của cha mẹ. Ở cuối nhiều lá thư, mẹ viết “Gửi tới anh một nghìn cái hôn”. Câu ấy bây giờ nghe thì bình thường, nhưng hãy đặt vào thời điểm cách đây 70 năm mới hiểu mẹ yêu cha nhường nào!

Nhà thơ, nhà báo Hữu Việt đã có hơn 30 năm viết văn và làm báo. Ông đã được nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (2007), Giải A báo chí Quốc gia lần thứ XIV (2019). Hiện ông là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam (khóa X), Trưởng ban Nhà văn trẻ.