Nhà văn Nguyên Ngọc viết về 'một người Hà Nội rất Hà Nội'

Hà Nội trong tranh Bùi Xuân Phái

Thuở ấy còn rất trẻ, chưa vướng víu lôi thôi vợ con gì, tôi rất thích lang thang những đêm khuya,thật khuya, thả bộ trên các đường phố Hà Nội. Đi để nghe, để thở một Hà Nội không thể nào tìm được ban ngày. Lúc ấy ta mới biết ông họa sĩ tài danh Bùi Xuân Phái cực giỏi đến cỡ nào, nhẹ nhưkhông, như chỉ thoáng hờ hững một cái vẩy tay thôi, mà sao tinh tế, thâm thúy đến vậy.

Những mái ngói cổ trập trùng trong tranh ông đấy, bây giờ mới hiện ra, lô xô, trong một thứ trật tựrất vô trật tự kỳ diệu, như biết nói bằng một ngôn ngữ chỉ có Hà Nội biết và nói được, cả những ngôinhà xiêu vẹo lạ lùng kia, như vừa ở trong tranh Phái được lau sạch lớp bụi bặm của ban ngày xô bồmà lộ ra, sống động lạ thường. Và những căn gác xép nhỏ xíu, xinh xắn, còn le lói ánh đèn sau cánh cửa sổ khép hờ trong khi bên dưới tất cả các cửa lớn đã đóng im ỉm, và thật tinh tai, dường như sau cánh cửa nhỏ ấy có thể nghe bước chân rất nhẹ của một cô gái Hà Thành, vốn nổi tiếng thanh nhã như không nơi nào thanh nhã cho bằng.

Vâng, thật khuya, thật khuya, mới thức dậy một Hà Nội Phái, đúng như ông họa sĩ đại tài ấy đã mãi mãi ghi lại cho ta. Thật khuya, và, buồn thay, cũng là những đêm khuya của một thời đã khá xa, nayhầu như đã mất hẳn đi rồi, bất chấp tất cả các nỗ lực - e cũng sẽ hoài công thôi - của những côngcuộc gọi là phục hồi phố cổ Hà Nội tốn kém và đang đầy tranh cãi. Biết làm sao được, quy luật khắc nghiệt của cuộc sống mà. Muốn tìm lại ư? Hẳn chỉ còn có thể đếnbảo tàng mỹ thuật, để trầm ngâm đứng trước một bức tranh Phái thực. Có lẽ còn phải nói thêm chút nữa về tranh của ông họa sĩ đặc biệt Hà Nội này.

Ông ấy rất ít vẽ người, tranh của ông thường chỉ có nhà, đôi con phố rất vắng, vài cây cột đèn xiêu vẹo, thỉnh thoảng một chiếc xích lô bỏ không, vậy mà hình như không ở đâu ta lại có thể nhận ra người Hà Nội, dáng và cả hồn người Hà Nội hơn ở những bức tranh ấy. Biết tìm lại ở đâu được những cái đã mất mãi ấy giữa đời bây giờ?...

Tìm lại Hà Nội ở… Paris

Vậy mà lạ thay, tôi đã có dịp tìm lại được, và lại tìm được rất đậm đà ở một nơi xa tít, tận Paris!

Tôi quen anh Văn Ngọc (Văn Ngọc (1934-2009) tên thật là Phạm Ngọc Tới, là kiến trúc sư tên tuổi từng học tập, sống và làm việc nhiều năm ở Pháp) lần đầu ở Paris cuối năm 2002. Và hầu như lậptức - ở con người từng sống đến hơn nửa đời người giữa kinh thành hoa lệ đệ nhất hành tinh ấy - tôi biết ngay tôi đã gặp được một người Hà Nội chính cống, như tôi từng đi tìm bao năm, như ngày nay rất khó còn tìm gặp được tại ngay Hà Nội.

Có lẽ nói cho đúng hơn, một kết hợp tài tình đến lạ: một người rất Paris và rất Hà Nội. Và hình như chính qua anh, tôi “khám phá” ra được một điều, mà lâu nay tôi vẫn cố tìm cách giải thích: cái chất“sang” rất Hà Nội, cái chất “văn hóa” rất Hà Nội, cái chất hào hoa riêng có của Hà Nội, cái chấtthanh lịch Hà Nội nổi tiếng ấy - như ta có thể cả
m thấy, như ngày nay ta vẫn băn khoăn tiếc lắm và đang rất lo nó sẽ mất đi mãi - cái chất ấy do đâu mà có được?

Tôi cảm ơn cái duyên đã cho tôi được gặp và quen với anh Văn Ngọc, và lần này nữa, tôi đặc biệt cảm ơn anh đã gửi cho tôi bản thảo tập hồi ký giản dị, khiêm nhường mà đậm đà này của anh (Văn Ngọc – Hồi ức tuổi thơ. NXB Đà Nẵng, 2007). Cuốn sách chẳng mấy dày dặn đó có thể trả lời được cho ta phần nào câu hỏi ấy. Anh Văn Ngọc nói về tuổi thơ của anh, như một tâm sự nhỏ nhẹ mình tự nói với mình, vậy mà bằng những lời chân tình và giản dị, tôi nghĩ anh giúp ta hiểu không hề ít đâu về Hà Nội - thực chất Hà Nội, vì sao Hà Nội lại là Hà Nội - như ta vẫn mong muốn tìm hiểu.

Quá trình đô thị hóa của Hà Nội là một quá trình rất đặc biệt: Hà Nội đã trở thành Hà Nội do từ hàngtrăm làng nghề hội tụ lên Kẻ Chợ sinh sống làm ăn, mỗi làng thành một phường, một thứ phố làng,một thứ làng phố. Một người vốn là nông dân ở một làng quê nào đó, có tài năng và ý chí, đã tìm đường lên đây lập nghiệp, bằng cái nghề mà mình có khiếu hơn cả, kéo theo có lẽ trước hết là họhàng thân thuộc, rồi dần dần đến cả xóm giềng quê hương của mình. Một người tiên phong ra đi,một số người đi theo, rồi cả làng đi theo, người tiên phong trở thành chủ, người làng trở thành thợ, chủ thợ mà vẫn tình làng nghĩa xóm, nương tựa nhau mà sống và làm ăn.

Thăng Long - Hà Nội hội tụ tinh hoa văn hóa

Họ lên Kẻ Chợ mang theo nghề độc đáo của quê hương mình, khiến cho Kẻ Chợ trở thành một cáichợ nghề ngày càng phong phú, đa dạng, phồn thịnh. Họ không chỉ mang theo nghề, còn quan trọng hơn rất nhiều: họ mang theo cả văn hóa của quê hương mình nữa. Cho nên, Kẻ Chợ, Thăng Long rồi Hà Nội trở thành nơi hội tụ văn hóa của toàn Bắc Hà, hội tụ những gì chắt lọc tinh túy nhất của tất cả văn hóa ấy.

Người dân quê lên lập thành các phương nghề ở Hà Nội còn có nét đặc biệt khác nữa: họ là người quê đã trở thành người phố, họ vẫn còn cái gốc rễ rất sâu ở quê, nhưng lại vừa được thoát ra khỏicái chật hẹp của làng quê. Họ đã thành người buôn bán, người kinh doanh, người thợ, người trí thức, nghĩa là kiểu người mới, kiểu người mở; đồng thời trong họ vẫn tiềm ẩn có thể kín đáo nhưngmà rất sâu đậm cái khả năng tinh lọc văn hóa từng trải của người Việt, ở cái vùng vốn là cái nôi lâuđời nhất của văn hóa Việt.

Cho nên cũng chính ở Hà Nội, văn hóa tân tiến đến từ phương Tây đã được tiếp nhận hay nhất, thànhcông và Việt hóa giỏi nhất. Người Hà Nội rất Tây, lịch lãm văn minh Tây mà lại đằm thắm ta. Những trang anh Văn Ngọc viết về Hà Nội, người Hà Nội những ngày đầu kháng chiến toàn quốc đánhPháp thật hết sức sinh động, độc đáo và thú vị: người Hà Nội đánh Pháp rất anh hùng, đương nhiên rồi, mà cũng rất “Tây”, rất tài hoa, rất tài tử nữa, theo kiểu có lẽ cũng chỉ có Hà Nội mới có được...

Quả thật cuốn sách này, theo riêng của nó, đã vẽ được cho ta một chân dung người Hà Nội - Hà Nội gốc, Hà Nội thật là Hà Nội - như ít tác phẩm nào vẽ được chân thật như vậy. So sánh nào cũng khậpkhiễng, nhưng riêng tôi, dường như tôi gặp điều gì đó như tranh Phái khi đọc những trang này, tấtnhiên là một kiểu Phái khác, một góc nhìn khác về phố và người Hà Nội.

Hồi ức tuổi thơ, cái tên thật hiền lành. Nhưng những trang sách này, đọc kỹ - tôi tin vậy - rất có thể gợi cho ta nhiều suy nghĩ chẳng hề nhỏ, và cũng đầy tính cập nhật.

Nhớ lại, để mà nghĩ lại, nghĩ tới. Cho hôm nay, và cho cả ngày đến.

Nguyên Ngọc (bút danh khác là Nguyễn Trung Thành, tên khai sinh là Nguyễn Văn Báu), quê ở Đà Nẵng, là một nhà văn quân đội, gắn bó mật thiết với chiến trường Tây Nguyên. Ông từng được phong hàm Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam; được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật vào năm 2001.