Nhà văn Rebecca Solnit: Cần giành lại cuộc sống đang bị công nghệ 'xâm chiếm'

Rebecca Solnit, nhà văn và nhà hoạt động xã hội người Mỹ, tác giả của nhiều tác phẩm có ảnh hưởng về văn hóa, môi trường và phong trào xã hội, mới đây đã chia sẻ trên The Guardian những góc nhìn thẳng thắn về việc công nghệ đang dần “rút cạn” các mối liên kết trong đời sống con người.

Trong một bài bình luận gần đây, bà cho biết con người ngày càng bị cuốn vào “tư duy định lượng”, nơi mọi giá trị được đo bằng hiệu suất, tốc độ, lợi nhuận. Theo Solnit, điều này khiến những yếu tố không thể đo đếm như sự gắn bó, sự hiện diện, cảm giác thuộc về cộng đồng dần bị xem nhẹ.

“Công nghệ không chỉ thay đổi công cụ, mà đang định hình lại cách chúng ta hiểu về cuộc sống”, Solnit nhận định.

Khi tiện lợi làm suy yếu đời sống cộng đồng

Rebecca Solnit cho rằng việc số hóa các hoạt động thường ngày, từ mua sắm, ăn uống đến giao tiếp, đang làm giảm tiếp xúc trực tiếp giữa người với người. Theo bà, những tương tác nhỏ như trò chuyện với người bán hàng, gặp gỡ hàng xóm hay đơn giản là ra ngoài đi bộ từng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì kết nối xã hội.

Khi mọi thứ được “đưa lên màn hình”, con người tiết kiệm được thời gian, nhưng lại đánh mất những trải nghiệm giúp xây dựng cảm giác thân thuộc với môi trường sống.

Solnit cảnh báo rằng sự rút lui dần dần khỏi không gian công cộng có thể làm suy yếu nền tảng xã hội, khiến con người dễ rơi vào trạng thái cô lập, xa lạ với cộng đồng xung quanh.

Nhà văn này cũng bày tỏ lo ngại trước xu hướng sử dụng trí tuệ nhân tạo để thay thế hoạt động suy nghĩ, viết lách và sáng tạo.

Theo Solnit, việc để AI làm bài tập, viết nội dung hay đưa ra quyết định không chỉ là vấn đề đạo đức học thuật, mà còn tác động trực tiếp đến sự phát triển trí tuệ của con người.

Bà nhấn mạnh: trong giáo dục, “sản phẩm cuối cùng không phải là bài luận hay điểm số, mà là con người sau quá trình học tập”. Khi quá phụ thuộc vào AI, người học có nguy cơ đánh mất khả năng tư duy phản biện và năng lực tự hình thành quan điểm.

Cảnh báo về các mối quan hệ ảo

Một vấn đề khác được Solnit đề cập là sự gia tăng của các mối quan hệ cảm xúc với chatbot và “bạn đồng hành AI”.

Theo bà, các mối quan hệ này được thiết kế để luôn làm hài lòng người dùng, tránh xung đột và khó chịu, điều hoàn toàn trái ngược với bản chất của quan hệ con người, vốn luôn tồn tại khác biệt, va chạm và rủi ro.

Solnit cho rằng chính những khó khăn trong giao tiếp, yêu thương và chung sống mới tạo nên chiều sâu cảm xúc và sự trưởng thành cá nhân. Việc thay thế bằng các mối quan hệ “không đòi hỏi trách nhiệm” có thể khiến con người ngày càng xa rời trải nghiệm thân mật thực sự.

Dẫn các nghiên cứu tâm lý - thần kinh, Solnit nhấn mạnh rằng sự hiện diện vật lý của người khác có tác động tích cực rõ rệt đến trạng thái tinh thần và cảm xúc. Việc nắm tay, ngồi cạnh, cùng trải qua sự kiện, dù vui hay buồn, đều tạo ra những kết nối mà công nghệ không thể mô phỏng.

Theo bà, trong suốt lịch sử, con người chữa lành tổn thương thông qua cộng đồng, gia đình, nghi lễ và sự đồng hành trực tiếp, chứ không phải qua các giao diện kỹ thuật số.

“Giành lại” cuộc sống bị công nghệ xâm chiếm

Rebecca Solnit cho rằng giải pháp không nằm ở việc phủ nhận hoàn toàn công nghệ, mà ở việc thiết lập lại ranh giới sử dụng.

Bà kêu gọi con người chủ động quay lại với những giá trị nền tảng: gặp gỡ trực tiếp, duy trì sinh hoạt cộng đồng, trân trọng những hoạt động chậm rãi, không mang lại “hiệu suất” tức thì nhưng nuôi dưỡng đời sống tinh thần.

Theo Solnit, cuộc đấu tranh lớn nhất hiện nay không phải giữa con người và máy móc, mà là giữa một đời sống bị tối ưu hóa bằng thuật toán và một đời sống giàu cảm xúc, có kết nối, có chiều sâu nhân văn.

“Những gì không thể đo đếm, như tình yêu, sự hiện diện và cảm giác thuộc về, mới chính là thứ làm cho cuộc sống trở nên đáng sống”, bà nhấn mạnh.