Nhận diện và chống tin giả trong kỷ nguyên AI

Sáng 6.11, Trường đại học Giao thông vận tải TP.HCM phối hợp báo Tiền Phong tổ chức tọa đàm “Nhận diện và chống tin giả trong kỷ nguyên AI”. Diễn giả từ cơ quan công an, nhà trường và chuyên gia an ninh mạng cùng phân tích thủ đoạn deepfake ngày càng tinh vi, đồng thời khuyến nghị thói quen tiếp nhận thông tin an toàn và kỹ năng tự vệ trên môi trường số.

Thay đổi thói quen, ưu tiên nguồn chính thống

Nhiều tháng qua, tình trạng nghệ sĩ bị giả giọng, ghép mặt rồi gắn với nội dung kêu gọi đầu tư, chiếm đoạt tiền diễn ra phức tạp. Chỉ cần vài giây ghi âm hoặc một bức ảnh, công nghệ deepfake đã có thể tạo ra video có khuôn mặt và giọng nói giống thật tới mức người xem dễ bị đánh lừa. Đây là điều đáng lo ngại khi mạng xã hội đang là kênh cập nhật tin tức của phần đông giới trẻ.

Trước câu hỏi của sinh viên về cách phân biệt thật - giả, Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh, Đội Cảnh sát Đặc nhiệm, Phòng Cảnh sát Hình sự Công an TP.HCM, nhấn mạnh: chìa khóa không nằm ở một mẹo kiểm tra duy nhất, mà ở thói quen tiếp nhận thông tin. Theo ông, cần ưu tiên nguồn chính thống và thực hành đối chiếu đa nguồn thay vì lệ thuộc nền tảng video ngắn. Ông gợi mở bằng câu hỏi “Nhà ai còn xem tivi, còn xem thời sự mỗi tối?” và ghi nhận rất ít cánh tay giơ lên. Điều đó cho thấy văn hóa theo dõi tin tức đã kiểm chứng đang bị lãng quên, trong khi thời gian dành cho điện thoại ngày càng nhiều.

Đại úy Thịnh cho biết từ thực tiễn điều tra, không ít tin giả xuất phát từ các nền tảng video ngắn. Việc tiêu thụ dồn dập clip khiến người dùng “nghĩ nhanh nhưng nông”, dễ bị dẫn dắt cảm xúc và khó phân biệt thật - giả. Một số trào lưu độc hại như quay thử thách nguy hiểm, dàn cảnh xô xát để câu tương tác hay ném bánh vào người lạ từng gây bão mạng, cho thấy một bộ phận người trẻ vô tình tiếp tay khuếch tán nội dung lệch lạc.

Ông nhấn mạnh tin giả không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ hành vi của con người. Chỉ một động tác chia sẻ, chỉnh sửa, bình luận theo cảm xúc mà không kiểm chứng cũng có thể biến người dùng thành mắt xích lan truyền sai lệch. Lời khuyên được gửi tới sinh viên là mỗi ngày hãy dành một khoảng thời gian ngắn để cùng gia đình xem bản tin thời sự hoặc đọc báo chính thống, qua đó hiểu vấn đề toàn diện hơn và tỉnh táo trước “cơn bão thông tin”.

Dạy AI cho sinh viên và kỹ năng tự vệ số

Tại tọa đàm, Tiến sĩ Lê Quốc Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ thông tin và Điện, điện tử, Trường đại học Giao thông vận tải TP.HCM, cho biết nhà trường đã sớm tích hợp hai học phần nền tảng cho sinh viên năm nhất: Trí tuệ nhân tạo và ứng dụng, cùng Tư duy đổi mới sáng tạo. Mục tiêu là giúp người học sớm nhận thức vai trò của công nghệ thông tin, hiểu cơ bản về trí tuệ nhân tạo, học máy, học sâu, thuật toán và dữ liệu lớn, từ đó biết cách sử dụng công nghệ đúng chỗ và an toàn.

Ông phân tích, trước đây chỉnh sửa hình ảnh chủ yếu do người dùng thao tác trên phần mềm đồ họa, còn hiện nay các mô hình AI có thể tự động cắt ghép, tạo video từ ảnh tĩnh, khiến việc phân biệt thật - giả khó hơn nhiều. Vì vậy, sinh viên cần thận trọng khi đăng tải hình ảnh, âm thanh, hoặc chia sẻ thông tin cá nhân; càng ít dữ liệu riêng tư xuất hiện công khai, rủi ro càng giảm.

Về quyền riêng tư, Tiến sĩ Tuấn cho rằng đây là thách thức nổi bật. Ngay cả khi các hệ điều hành bổ sung cơ chế xin quyền theo dõi, việc tắt hết theo dõi đôi khi làm gián đoạn nhiều chức năng trực tuyến. Ông lưu ý thiết bị thông minh có thể ghi nhận chủ đề trò chuyện để gợi ý quảng cáo, còn dữ liệu vị trí, thói quen, sở thích có thể bị bán cho bên thứ ba. Do đó, người dùng cần hiểu rõ quyền riêng tư, đọc kỹ cài đặt, lựa chọn quyền truy cập hợp lý, sử dụng xác thực đa lớp cho tài khoản và cảnh giác với cuộc gọi giả danh. Ông nhắc lại, cơ quan chức năng không yêu cầu chuyển tiền hay cung cấp dữ liệu cá nhân qua điện thoại; khi nhận cuộc gọi lạ, nên đặt câu hỏi, trì hoãn và liên hệ trực tiếp đơn vị có thẩm quyền.

Bổ sung góc nhìn ứng phó, ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm An ninh mạng Athena, nêu hai hướng tấn công phổ biến hiện nay. Một là giả mạo người có uy tín như nghệ sĩ, công an, nhà báo, chuyên gia để lợi dụng hình ảnh quen thuộc tạo lòng tin. Hai là bám theo sự kiện lớn hoặc thảm họa, đánh vào tâm lý vội chia sẻ giúp đỡ. Đối với người dùng, ông khuyến nghị bốn bước tự vệ mấu chốt, trình bày theo cách dễ nhớ để áp dụng ngay trong đời sống số.

Bước thứ nhất là bình tĩnh. Khi nhận thông tin bất thường hoặc yêu cầu lạ, đừng phản ứng vội. Hãy đặt câu hỏi và yêu cầu xác minh nhiều lần, bởi chỉ cần kéo dài thời gian, kẻ lừa sẽ dễ lộ sơ hở. Bước thứ hai là không làm theo chỉ dẫn khi đã lộ dữ liệu hoặc bị đe dọa; cần chủ động trì hoãn, tránh để sợ hãi dẫn dắt hành vi. Bước thứ ba là phá vỡ trạng thái cô lập bằng cách thông báo cho người thân, đồng nghiệp hoặc cơ quan chức năng để có điểm tựa về tâm lý và thông tin. Bước thứ tư là tìm đến chuyên gia an ninh mạng hoặc đơn vị chuyên trách khi sự việc nghiêm trọng nhằm được hỗ trợ kỹ thuật kịp thời.

Ông Thắng cũng khuyến cáo người dùng nên tập thói quen kiểm tra ngược nguồn tin bằng vài thao tác cơ bản như tìm bài gốc trên báo chí chính thống hoặc trang cơ quan quản lý, tra cứu ảnh ngược để phát hiện dấu hiệu cắt ghép, đối chiếu chi tiết thời gian, địa điểm, nhân vật. Bất kỳ điểm bất nhất nào cũng là tín hiệu cần dừng lại thay vì chia sẻ tiếp.

Tọa đàm khép lại với thông điệp chung: công nghệ AI vừa là công cụ mạnh mẽ vừa là thách thức an ninh thông tin. Muốn không trở thành nạn nhân của tin giả, mỗi người cần thay đổi thói quen tiếp nhận tin, củng cố kiến thức nền tảng, siết chặt bảo mật cá nhân và thực hành phản xạ kiểm chứng. Khi đó, môi trường số sẽ an toàn hơn cho người học, người làm việc và cộng đồng.