Nhật Bản bắt tay với Starlink do lo ngại bất ổn trong khu vực

Trong thế giới ngày càng bất ổn, với những xung đột địa chính trị khó lường và thảm họa thiên nhiên diễn biến phức tạp, khả năng duy trì thông tin liên lạc không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề sinh tồn và an ninh quốc gia. Nhận thức rõ thực tế này, Chính phủ Nhật Bản vừa đưa ra một quyết định mang tính chiến lược: bắt đầu từ năm tài chính 2026, Tokyo sẽ thí điểm sử dụng dịch vụ Internet vệ tinh Starlink của SpaceX tại các cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài.

Động thái này nhằm mục đích thiết lập một "đường dây nóng" kỹ thuật số, đảm bảo kết nối internet ổn định và không bị gián đoạn trong các tình huống khẩn cấp, khi mà mạng lưới viễn thông địa phương bị tê liệt do chiến tranh, thiên tai hoặc các lệnh phong tỏa có chủ đích của chính quyền sở tại. Kế hoạch này không chỉ đánh dấu bước chuyển mình trong tư duy quản trị khủng hoảng của Bộ Ngoại giao Nhật Bản mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách các quốc gia nhìn nhận vai trò của các tập đoàn công nghệ tư nhân như SpaceX trong bàn cờ chính trị toàn cầu.

Nâng cấp hạ tầng sinh tồn: Từ điện thoại vệ tinh đến Internet tốc độ cao

Từ trước đến nay, "phao cứu sinh" duy nhất của các đại sứ quán và lãnh sự quán Nhật Bản tại nước ngoài khi xảy ra sự cố mất liên lạc là hệ thống điện thoại vệ tinh Inmarsat. Mặc dù Inmarsat đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các cuộc gọi khẩn cấp, nhưng hạn chế lớn nhất của nó là băng thông thấp, không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu truyền tải dữ liệu lớn của thời đại số.

Trong các cuộc khủng hoảng hiện đại, việc chỉ gọi điện thoại là chưa đủ. Các nhà ngoại giao cần truy cập Internet để gửi báo cáo tình báo, cập nhật tình hình thực địa theo thời gian thực, và quan trọng hơn là phối hợp các chiến dịch sơ tán phức tạp. Chính vì vậy, kế hoạch chuyển đổi sang Starlink được xem là một bước nâng cấp hạ tầng thiết yếu.

Theo lộ trình được vạch ra, sau giai đoạn thí điểm vào năm tài chính 2026, hệ thống này sẽ dần được triển khai rộng rãi từ năm tài chính 2027 tới các đại sứ quán, tổng lãnh sự quán và văn phòng lãnh sự tại những quốc gia có rủi ro cao về gián đoạn thông tin liên lạc.

Không chỉ phục vụ riêng cho đội ngũ nhân viên ngoại giao, Starlink còn mang sứ mệnh nhân đạo quan trọng đối với công dân Nhật Bản đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài. Trong những tình huống hỗn loạn như đảo chính hay thảm họa kép, nhu cầu lớn nhất của người dân là được kết nối. Nhiều công dân Nhật Bản đã bày tỏ mong muốn có thể truy cập Internet để báo tin bình an cho gia đình ở quê nhà hoặc thực hiện các thao tác thiết yếu như đặt vé máy bay để sơ tán.

Với hạ tầng mới này, khi mạng lưới địa phương sập, các cơ quan đại diện của Nhật Bản sẽ trở thành những "trạm phát sóng" an toàn, nơi công dân có thể tìm đến để kết nối lại với thế giới. Các chi phí liên quan đến việc triển khai và vận hành hệ thống này sẽ được Chính phủ Nhật Bản đưa vào dự toán ngân sách ban đầu của năm tài chính 2026, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc bảo vệ công dân từ xa.

Về mặt kỹ thuật, Starlink hoạt động dựa trên một chùm vệ tinh khổng lồ bay ở quỹ đạo thấp của Trái đất (LEO), cho phép cung cấp internet tốc độ cao và độ trễ thấp đến bất kỳ điểm nào trên hành tinh mà không phụ thuộc vào cáp quang hay trạm phát sóng mặt đất - những mục tiêu dễ bị tổn thương nhất trong chiến tranh. Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Nhật Bản vẫn giữ thái độ thận trọng cần thiết.

Các nhân viên sẽ phải tiến hành xác minh kỹ lưỡng khả năng vận hành của thiết bị Starlink tại từng quốc gia cụ thể để đảm bảo không có vấn đề kỹ thuật hay pháp lý nào phát sinh. Đồng thời, hệ thống điện thoại vệ tinh Inmarsat hiện có vẫn sẽ được giữ lại như một phương án dự phòng cấp 3, đảm bảo nguyên tắc "đa tầng bảo vệ" trong an ninh thông tin.

Bức tranh tối màu của Internet toàn cầu và "canh bạc" vào Elon Musk

Quyết định của Nhật Bản không phải là ngẫu nhiên, mà là phản ứng trực tiếp trước một xu hướng đáng báo động trên toàn cầu: việc cắt đứt Internet đang trở thành một công cụ phổ biến để kiểm soát xã hội và đàn áp bất đồng chính kiến. Theo báo cáo từ tổ chức nhân quyền Hoa Kỳ Access Now, chỉ riêng trong năm 2024, thế giới đã ghi nhận tới 296 trường hợp ngắt kết nối internet tại 54 quốc gia.

Nguyên nhân của các vụ việc này rất đa dạng, từ sự cố do thảm họa thiên nhiên đến các hành động có chủ đích của con người nhằm ngăn chặn dòng chảy thông tin. Myanmar và Ấn Độ là những cái tên đứng đầu danh sách về số lượng các vụ cắt mạng. Tại châu Âu, Nga cũng đã thực hiện các biện pháp phong tỏa thông tin tại các vùng chiến sự ở Ukraine nhằm kiểm soát dư luận và chiến thuật quân sự.

Các ví dụ thực tế ngày càng trở nên khốc liệt hơn. Tại Nepal vào tháng 9 vừa qua, chính phủ đã chặn quyền truy cập vào một số nền tảng mạng xã hội trong khoảng một tuần với lý do ngăn chặn tin giả và ngôn từ kích động thù địch. Tuy nhiên, hành động này đã gây ra phản ứng ngược, khiến các cuộc biểu tình đòi dỡ bỏ hạn chế leo thang bạo lực, dẫn đến thương vong đáng tiếc.

Hay tại Iran, quốc gia có lịch sử kiểm duyệt Internet nghiêm ngặt, chính quyền đã từng đóng cửa mạng lưới liên lạc trong nước vào năm 2019 khi các cuộc biểu tình bùng phát. Gần đây nhất, khi cuộc chiến với Israel nổ ra vào tháng 6 vừa qua, Tehran một lần nữa chặn đứng các kết nối viễn thông với tuyên bố là để ngăn chặn các cuộc tấn công mạng từ bên ngoài. Trong bối cảnh đó, việc phụ thuộc vào mạng lưới viễn thông của nước sở tại là một rủi ro an ninh không thể chấp nhận được đối với các cơ quan ngoại giao.

Tuy nhiên, việc lựa chọn Starlink cũng đặt ra một bài toán khó cho Tokyo: sự phụ thuộc vào Elon Musk. Trong nội bộ Bộ Ngoại giao Nhật Bản, đã có những ý kiến bày tỏ mong muốn sử dụng công nghệ do chính Nhật Bản phát triển để đảm bảo tính tự chủ hoàn toàn. Những lo ngại về việc đặt an ninh thông tin quốc gia vào tay một công ty tư nhân nước ngoài, đặc biệt là một công ty được lãnh đạo bởi một tỷ phú có tính cách khó đoán và tầm ảnh hưởng chính trị lớn như Elon Musk, là hoàn toàn có cơ sở.

Dẫu vậy, ở thời điểm hiện tại, Starlink là giải pháp khả thi và hiệu quả nhất về mặt chi phí và độ phủ sóng. Quyết định này cho thấy sự thực dụng của Nhật Bản: chấp nhận rủi ro phụ thuộc để đổi lấy sự an toàn tức thì cho công dân và tính liên tục trong hoạt động ngoại giao, trong khi vẫn âm thầm nuôi dưỡng hy vọng về các giải pháp công nghệ nội địa trong tương lai.