Nhật Bản rót 376 tỉ USD vào AI, không gian và năng lượng nhiệt hạch

Trong vòng 5 năm tới, tính đến hết năm tài khóa 2030, Tokyo dự kiến sẽ bơm tới 60 nghìn tỉ yen (tương đương 376 tỉ USD) ngân sách nhà nước vào các dự án nghiên cứu và phát triển. Trọng tâm của dòng vốn khổng lồ này sẽ được hướng thẳng vào ba lĩnh vực mang tính quyết định đối với tương lai nhân loại: trí tuệ nhân tạo, công nghệ thám hiểm không gian và năng lượng nhiệt hạch.

Kế hoạch tham vọng này sẽ được chính thức hóa trong Kế hoạch Cơ bản về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới thế hệ mới, dự kiến sẽ nhận được sự phê duyệt từ nội các ngay trong tháng này. Khung chính sách này đóng vai trò như một bản thiết kế định hướng toàn bộ các chiến lược phát triển khoa học kỹ thuật của quốc gia cho giai đoạn 2026-2030, thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của chính quyền Thủ tướng Sanae Takaichi trong việc duy trì sức cạnh tranh quốc gia.

Lấp đầy khoảng trống đầu tư và kích thích nguồn vốn tư nhân

Quyết định tăng gấp đôi ngân sách đầu tư của chính phủ xuất phát từ những bài học thực tiễn trong giai đoạn 5 năm trước đó. Trong kế hoạch kết thúc vào tháng này, mục tiêu đặt ra cho chi tiêu chính phủ là 30 nghìn tỉ yen, và tổng mức đầu tư công - tư kỳ vọng là 120 nghìn tỉ yen. Dữ liệu thực tế cho thấy nguồn vốn giải ngân từ khu vực công đã vượt xa kỳ vọng, chạm mức hơn 40 nghìn tỉ yen.

Tuy nhiên, tổng vốn đầu tư kết hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp lại bộc lộ sự hụt hơi rõ rệt, chỉ đạt 86 nghìn tỉ yen trong bốn năm đầu tiên. Các chuyên gia kinh tế dự báo con số tổng này chắc chắn sẽ không thể chạm đích ngay cả khi cộng gộp số liệu của năm tài khóa 2025. Sự chênh lệch này phơi bày một thực trạng đáng lo ngại về việc khu vực tư nhân tại Nhật Bản đang tỏ ra ngần ngại trước những rủi ro của các dự án công nghệ dài hạn.

Để giải quyết bài toán này, kế hoạch mới đặt ra một mục tiêu cao hơn rất nhiều, kỳ vọng tổng mức đầu tư công - tư sẽ đạt ngưỡng 180 nghìn tỉ yen. Theo số liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), chi tiêu của chính phủ Nhật Bản hiện chỉ chiếm 7,7% tổng mức đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển của toàn quốc, một tỷ lệ tụt hậu khá xa so với mức trung bình 11,3% của các quốc gia thành viên. Rất nhiều công nghệ lõi trong các lĩnh vực tiên phong như không gian vũ trụ hay phản ứng nhiệt hạch vẫn đang nằm ở giai đoạn nghiên cứu cơ bản sơ khai. Triển vọng thu hồi vốn từ những dự án này vô cùng mờ mịt và kéo dài hàng thập kỷ, khiến các ban lãnh đạo doanh nghiệp gặp muôn vàn khó khăn khi đưa ra quyết định rót vốn.

Sự can thiệp mạnh mẽ từ ngân sách nhà nước lúc này là yếu tố sống còn để giảm thiểu rủi ro, tạo một bệ phóng an toàn nhằm khuyến khích các tập đoàn mạnh dạn bước chân vào những vùng đất công nghệ mới. Dù các con số đầu tư trong kế hoạch không nhất thiết phải khớp chính xác đến từng đồng với các khoản phân bổ ngân sách hàng năm, chúng đóng vai trò như một la bàn chỉ báo quy mô nguồn lực sẽ được dồn cho giới khoa học. Để tăng thêm sức hấp dẫn, chính quyền Tokyo sẽ tăng cường các biện pháp ưu đãi thuế, áp dụng mức khấu trừ cao hơn cho các doanh nghiệp chủ động hợp tác với giới hàn lâm trong việc phát triển công nghệ. Nguồn tài trợ trực tiếp cho các hoạt động vận hành của trường đại học và các dự án nghiên cứu cơ bản cũng sẽ được bơm thêm nguồn lực đáng kể.

Tái định hình ngân sách và bước tiến vào công nghệ lưỡng dụng

Dưới sự điều hành của Thủ tướng Sanae Takaichi, chính phủ Nhật Bản đang áp dụng một tư duy quản trị tài chính hoàn toàn mới để tối ưu hóa hiệu quả đồng vốn. Chính quyền đã khoanh vùng và chỉ định đích danh 61 sản phẩm và công nghệ lõi trải đều trên 17 lĩnh vực chiến lược để ưu tiên phân bổ dòng vốn đầu tư. Đáng chú ý, Thủ tướng Takaichi đang lên kế hoạch giới thiệu một hệ thống quản lý ngân sách phân tách rõ ràng giữa hai nhiệm vụ: kiểm soát khủng hoảng và đầu tư cho tăng trưởng.

Việc phân luồng rạch ròi này giúp bảo vệ các khoản đầu tư dài hạn cho khoa học công nghệ khỏi bị cắt xén hay điều chuyển mỗi khi quốc gia đối mặt với những cú sốc kinh tế ngắn hạn. Các mục tiêu giải ngân 5 năm mới được kỳ vọng sẽ vận hành trơn tru dưới hệ thống ngân sách được thiết kế lại này, đảm bảo dòng tiền luôn được bơm liên tục và đúng địa chỉ.

Một điểm nhấn mang tính bước ngoặt trong Kế hoạch Cơ bản lần này là sự cởi mở đối với việc phát triển các công nghệ lưỡng dụng. Đây là những công nghệ sở hữu đặc tính linh hoạt, có thể phục vụ cho các mục đích dân sự thương mại thông thường, đồng thời có thể dễ dàng chuyển đổi để ứng dụng vào lĩnh vực quân sự và quốc phòng. Các dự án phát triển công nghệ lưỡng dụng liên quan đến trí tuệ nhân tạo và không gian vũ trụ sẽ chính thức đủ điều kiện để nhận được sự hỗ trợ tài chính trực tiếp từ chính phủ.

Sự thay đổi trong tư duy tài trợ này phản ánh một cách tiếp cận thực dụng hơn của Tokyo trước những biến động khó lường của an ninh khu vực và toàn cầu. Bằng cách hỗ trợ công nghệ lưỡng dụng, Nhật Bản sẽ tối ưu hóa được hiệu quả của từng đồng yen đầu tư, thúc đẩy sức mạnh của nền kinh tế số và củng cố năng lực quốc phòng.

Những động thái quyết liệt từ việc tăng gấp đôi ngân sách, cải tổ hệ thống thuế cho đến việc tháo gỡ các rào cản truyền thống cho thấy Nhật Bản đang dồn toàn lực cho một chiến lược dài hơi. Việc làm chủ trí tuệ nhân tạo, không gian và năng lượng sạch chính là nền tảng để đảm bảo sự thịnh vượng và tự chủ của quốc gia trong những thập kỷ sắp tới.