Những điều TP.HCM cần lường trước khi tài xế công nghệ phải bỏ xe xăng

Theo đề xuất, từ đầu năm 2026, tất cả tài xế mới muốn đăng ký tham gia các nền tảng gọi xe sẽ bắt buộc phải sử dụng xe điện. Song song đó, TP.HCM cũng triển khai lộ trình thay thế dần số xe đang hoạt động: cuối năm 2026 đạt 30%, sang năm 2027 nâng lên 80% và hoàn tất 100% vào năm 2028. Kể từ năm 2029, xe máy xăng sẽ bị cấm hoàn toàn trong hoạt động giao hàng và xe ôm công nghệ.

Để hỗ trợ giai đoạn đầu, thành phố đưa ra nhiều chính sách ưu đãi: trong 2 năm đầu, tài xế chuyển đổi sang xe điện sẽ được hưởng hỗ trợ lãi suất vay mua xe (ít nhất 2%), đồng thời miễn thuế GTGT và lệ phí trước bạ. Bước sang năm thứ 3, mức hỗ trợ sẽ giảm một nửa. Ngoài ra, TP.HCM cũng dự kiến dành ngân sách trợ cấp trực tiếp cho hàng chục nghìn tài xế thuộc diện khó khăn, cận nghèo nhằm giảm áp lực tài chính khi đổi phương tiện.

Ở phía các nền tảng công nghệ, dự thảo kêu gọi họ tham gia đồng hành: tăng cường quảng bá lợi ích của xe điện, thưởng điểm hoặc cộng tiền khuyến khích cho tài xế sử dụng xe điện (dao động 500 - 1.000 đồng/chuyến), đồng thời khuyến khích người dùng ưu tiên lựa chọn dịch vụ “xanh”. Đặc biệt, từ tháng 1.2026, TP.HCM sẽ ngừng cấp phù hiệu mới (tương ứng ngừng ký hợp đồng mới) cho tài xế xe máy xăng tham gia các ứng dụng gọi xe.

Xung quanh những vấn đề đặt ra từ lộ trình đầy tham vọng này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với thạc sĩ Antoine Goupille, giảng viên ngành quản trị, Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam:

- Theo ông, trong bối cảnh phần lớn tài xế hiện nay vẫn sử dụng xe xăng, các hãng như Grab, Be hay ShopeeFood sẽ đối diện với những thách thức nào trong việc hỗ trợ chuyển đổi phương tiện, đồng thời duy trì nguồn cung dịch vụ ổn định?

- ThS Antoine Goupille: Xét về mặt kinh doanh và kinh tế, quá trình chuyển đổi này đặt ra một số thách thức cho các nền tảng gọi xe công nghệ và giao hàng.

Thứ nhất, gánh nặng tài chính đối với tài xế là rất lớn. Mặc dù đề xuất của TP.HCM gồm các biện pháp quan trọng như hỗ trợ lãi suất vay mua xe, miễn thuế GTGT và miễn lệ phí trước bạ, nhưng chi phí để mua xe máy điện mới vẫn là một rào cản đáng kể đối với nhiều người. Hiện nay, xe máy điện tầm trung tại Việt Nam thường có giá bán lẻ 20 - 35 triệu đồng, các mẫu xe cao cấp thì lên tới 70 triệu đồng. Mặc dù một số mẫu xe điện cơ bản hiện nay có giá tương đương với xe máy chạy xăng phổ biến, nhưng quyết định đầu tư khoản tiền như vậy là không hề dễ dàng, đặc biệt là đối với tài xế có điều kiện tài chính hạn hẹp. Ngoài ra còn có những chi phí thêm tiềm ẩn như chi phí mua thiết bị sạc mới hoặc thuê pin, ảnh hưởng đến dòng tiền tức thời của họ.

"Cơ sở hạ tầng thiếu hụt là một nút thắt quan trọng"

ThS Antoine Goupille

Thứ hai, cơ sở hạ tầng thiếu hụt là một nút thắt quan trọng. TP.HCM hiện có khoảng 600 điểm sạc xe điện công cộng và khoảng 50 trạm đổi pin. Công suất này chỉ đáp ứng chưa đến 10% nhu cầu dự kiến cho 350.000 - 400.000 xe máy điện đến năm 2028. Đối với tài xế xe ôm công nghệ, những người thường di chuyển 80 - 120km mỗi ngày (tức là gấp 3 - 4 lần so với người dùng trung bình), khả năng sạc hoặc đổi pin thuận tiện, nhanh chóng và rộng rãi là rất cần thiết để giảm thiểu thời gian chết và duy trì tiềm năng thu nhập. Việc thiếu cơ sở hạ tầng bài bản chắc chắn sẽ dẫn đến lo âu về phạm vi hoạt động, gây kém hiệu quả vận hành và giảm sự hài lòng của tài xế.

Thứ ba, không thể đánh giá thấp việc có thể nhiều tài xế sẽ phản đối chuyển đổi. Nhiều người hiện tại đã quá quen với xe máy xăng và có thể ngần ngại chuyển đổi do chưa quen với công nghệ xe điện và lo ngại về tuổi thọ pin và bảo trì. Mặc dù xe máy điện mang lại những lợi ích lâu dài hấp dẫn như chi phí vận hành thấp hơn đáng kể (chi phí điện thấp hơn khoảng 80% trên mỗi km so với xăng, có khả năng giúp tài xế tiết kiệm 1 - 1,3 triệu đồng mỗi tháng) và giảm chi phí bảo trì, nhưng để vượt qua sự ngần ngại ban đầu thì không chỉ cần các ưu đãi tài chính mà còn cần nỗ lực nâng cao nhận thức toàn diện và đưa ra minh chứng rõ ràng về tính tiện lợi.

Cuối cùng, việc duy trì khả năng cung cấp dịch vụ trong quá trình chuyển đổi bắt buộc nhanh chóng như vậy là một thách thức lớn. Lộ trình đầy tham vọng của TP.HCM đặt mục tiêu thay thế 30% xe xăng đến năm 2026 và 80% đến năm 2027 (khoảng 320.000 xe). Điều này có thể dẫn đến việc số lượng tài xế đang hoạt động sẽ giảm tạm thời do nhiều người không thể hoặc không muốn chuyển đổi trong thời hạn này. Hậu quả là nguy cơ gián đoạn dịch vụ, kéo dài thời gian chờ đợi của hành khách và tăng giá đột biến, từ đó có thể làm xói mòn lòng trung thành của khách hàng.

- Đâu sẽ là giải pháp nhanh chóng và hiệu quả nhất về mặt chi phí để các nền tảng này hỗ trợ tài xế chuyển đổi sang xe điện, trong khi vẫn đảm bảo lợi ích cho doanh nghiệp lẫn khách hàng?

- Để tạo điều kiện cho quá trình chuyển đổi suôn sẻ và khả thi về mặt kinh tế cho các đối tác tài xế, các nền tảng cần áp dụng chiến lược đa hướng:

Cách tiếp cận có hiệu quả mạnh mẽ nhất là thông qua quan hệ đối tác chiến lược. Các nền tảng nên tích cực hợp tác với các nhà sản xuất xe máy điện, nhà cung cấp pin (đặc biệt là các nhà cung cấp mô hình “pin như một dịch vụ” – Battery-as-a-Service, hay BaaS) và các tổ chức tài chính. Điều này có thể mở ra mức giá ưu đãi, lựa chọn tài chính linh hoạt và giải pháp pin tích hợp, giúp giảm đáng kể chi phí ban đầu và chi phí liên tục cho tài xế. Ví dụ, Grab đã hợp tác với BYD Việt Nam để cung cấp các chương trình ưu đãi nhằm khuyến khích việc chuyển đổi như cam kết thu nhập và bảo hành pin.

Các nền tảng có thể cung cấp các ưu đãi tài chính nâng cao, gồm tỉ lệ khấu trừ phí sử dụng ứng dụng ưu đãi cho các cuốc xe điện để trực tiếp tăng thu nhập cho tài xế, tiền thưởng hiệu suất cho những tài xế xe điện tham gia sớm hoặc sử dụng nhiều, và tạo điều kiện cho các chương trình cho thuê dài hạn/ngắn hạn. Việc cho thuê cho phép tài xế trải nghiệm xe điện mà không cần cam kết mua toàn bộ, do đó giảm rào cản gia nhập và giảm thiểu rủi ro.

Hơn nữa, trong khi phát triển cơ sở hạ tầng là trách nhiệm của toàn thành phố, các nền tảng có thể đóng vai trò quan trọng bằng cách đầu tư hoặc tạo điều kiện tiếp cận cơ sở hạ tầng sạc/đổi pin. Điều này có thể bao gồm việc thiết lập các trạm sạc chuyên dụng tại các khu vực có lưu lượng giao thông cao hoặc trung tâm tài xế, hoặc hợp tác với các mạng lưới hiện có để đảm bảo đối tác tài xế dễ dàng tiếp cận. Việc thúc đẩy các giải pháp đổi pin hiệu quả đặc biệt quan trọng để giảm thiểu thời gian chết của tài xế và tối đa hóa tiềm năng thu nhập của họ.

Cuối cùng, các chương trình nâng cao nhận thức và đào tạo toàn diện là vô cùng quan trọng. Các chương trình này nên hướng đến việc xây dựng niềm tin cho tài xế bằng cách giáo dục họ về lợi ích của xe điện, sự khác biệt trong vận hành, quy tắc sạc và bảo dưỡng cơ bản. Bằng cách giải mã những quan niệm sai lầm và chứng minh các lợi ích kinh tế lâu dài, các nền tảng có thể đẩy nhanh tốc độ chuyển đổi. Việc sử dụng dữ liệu từ nền tảng để hiểu hành vi của tài xế và triển khai các nguồn lực hỗ trợ một cách chiến lược cũng sẽ giúp tối đa hóa hiệu quả và tác động của các sáng kiến này.

- Việc ngừng ký hợp đồng mới với tài xế xe xăng từ tháng 1.2026 có thể tác động thế nào đến tốc độ mở rộng lực lượng shipper và xe ôm công nghệ, đặc biệt vào các mùa cao điểm như lễ tết hay mùa mua sắm?

- Việc dừng ký hợp đồng mới với tài xế xe xăng từ tháng 1.2026 chắc chắn sẽ tác động sâu sắc đến tốc độ mở rộng của đội ngũ shipper và xe ôm công nghệ.

Thứ nhất, điều này sẽ trực tiếp khiến tốc độ tăng trưởng đội xe chậm lại. Nguồn nhân lực mới tuyển dụng sẽ chủ yếu bị giới hạn ở những cá nhân đã sở hữu xe máy điện hoặc sẵn sàng và có khả năng mua xe. Việc này thu hẹp đáng kể nguồn nhân lực, làm chậm tốc độ bổ sung tài xế mới vào các nền tảng và do đó, hạn chế phạm vi tiếp cận thị trường và năng lực dịch vụ tổng thể.

Thứ hai, hạn chế này có thể tạo ra sự mất cân bằng cung-cầu, đặc biệt là trong mùa cao điểm. Dịch vụ gọi xe ôm và giao hàng có nhu cầu tăng đột biến đáng kể trong giờ cao điểm, ngày lễ và điều kiện thời tiết bất lợi. Tốc độ tuyển dụng và chuyển đổi tài xế xe điện nếu không theo kịp nhu cầu biến động này thì có thể dẫn đến một số hậu quả tiêu cực: thời gian chờ đợi của người dùng tăng lên, giá tăng cao và thường xuyên hơn do nguồn cung hạn chế (có thể ảnh hưởng đến khả năng chi trả của người tiêu dùng) và độ tin cậy của dịch vụ nói chung giảm sút. Những yếu tố này có thể cùng nhau gây tổn hại đến danh tiếng thương hiệu và dẫn đến tình trạng khách hàng rời bỏ ứng dụng.

Cuối cùng, có thể dự đoán rằng các nền tảng sẽ cạnh tranh mạnh mẽ hơn để tuyển dụng tài xế. Lượng tài xế xe điện hạn chế sẽ trở thành nguồn lực khan hiếm mà nhiều bên cùng “giành giật”. Sự gia tăng cạnh tranh như vậy có thể làm tăng chi phí tuyển dụng cho các nền tảng, khiến việc mở rộng hoạt động hiệu quả trở nên khó khăn và tốn kém hơn.