Nikola Tesla Kì 2: Bị nhà bác học Edison ‘chơi bẩn’ và phải đi đào cống
Năm 1884, Nikola Tesla bước xuống con tàu tại New York chỉ với 4 xu lẻ cùng một giấc mơ cuồng nhiệt về dòng điện xoay chiều.
Đất nước Mỹ những năm cuối thế kỉ XIX trở thành nơi chứng kiến sự va chạm kịch tính giữa hai tư tưởng khoa học trái ngược, một bên là Thomas Edison thực dụng và một bên là Nikola Tesla theo đuổi lí tưởng tuyệt đối hóa, đồng thời là sàn diễn cho cuộc đụng độ nảy lửa giữa hai chuẩn điện năng làm đổi thay toàn bộ nền văn minh. Qua những ngày tháng cay đắng phải đi đào hào kiếm sống đến phút giây thắp sáng hàng chục nghìn bóng đèn tại Chicago hay chinh phục sức mạnh cuồng xối của thác Niagara, người phát minh Serbia đã chứng minh bản lĩnh phi thường của một tâm hồn chấp nhận đánh đổi tất cả để đưa nhân loại bước vào kỉ nguyên ánh sáng mới.
Vết nứt với Edison và những ngày Nikola Tesla đào cống bằng tay
Thành phố New York trong những năm 1880 hiện ra như một đại xưởng cơ khí khổng lồ, nơi tiếng còi tàu hơi nước quyện chặt với mùi khói than và nhịp đập hối hả của cuộc cách mạng công nghiệp. Khi chàng thanh niên Nikola Tesla gặt hái những bước chân đầu tiên trên đại lộ Broadway vào mùa hè năm 1884, ông mang theo lá thư giới thiệu gửi đến Thomas Edison, biểu tượng lớn của giới khoa học ứng dụng Mỹ thời bấy giờ.
Cuộc gặp gỡ giữa hai con người này ngay lập tức mở ra một chương đầy biến động. Edison là mẫu người thực dụng điển hình, tin tưởng tuyệt đối vào phương pháp thử và sai, sẵn sàng bỏ ra hàng nghìn giờ làm việc để thử nghiệm từng loại vật liệu làm dây tóc bóng đèn. Ngược lại, Tesla đại diện cho tư duy lí thuyết chính xác, nơi mọi công thức toán học và nguyên lí vận hành đã được mô phỏng hoàn hảo trong tâm trí trước khi đặt tay vào chế tạo.
Nhận thấy tài năng kiệt xuất của vị kỹ sư trẻ người Serbia, Edison đã giao cho Tesla một nhiệm vụ cực kì phức tạp là cải tiến hiệu suất của các trạm phát điện và máy phát điện một chiều (DC) vốn đang gặp nhiều sự cố kĩ thuật. Đứng trước khối lượng công việc đồ sộ, Edison đã đưa ra một lời hứa hẹn hấp dẫn: "Nếu anh có thể làm cho các máy phát này hoạt động hiệu quả hơn, tôi sẽ thưởng cho anh 50.000 USD". Đối với Tesla, số tiền ấy là một khoản tài chính khổng lồ, đủ để ông tự do xây dựng phòng thí nghiệm riêng và hiện thực hóa giấc mơ dòng điện xoay chiều.
Tesla lao vào làm việc liên tục từ sáng sớm đến tận nửa đêm. Suốt từ tháng 5 đến tháng 11, ông miệt mài thiết kế lại 24 loại máy phát điện một chiều, lắp đặt hệ thống điều khiển tự động và gia tăng đáng kể hiệu suất vận hành cho các xưởng của Edison.
Thế nhưng, khi công việc hoàn thành xuất sắc và Tesla ngỏ lời về khoản tiền thưởng, Edison chỉ cười lớn và thốt lên câu nói chua chát: "Tesla, anh chẳng hiểu gì về sự hài hước của người Mỹ cả!" Thay vì 50.000 USD như cam kết, Edison chỉ đề nghị tăng lương cho ông thêm 10 USD mỗi tuần. Cảm thấy danh dự và trí tuệ của mình bị xúc phạm sâu sắc, Tesla lập tức nộp đơn xin nghỉ việc, kết thúc mối quan hệ ngắn ngủi với người đàn ông được mệnh danh là "Phù thủy vùng Menlo Park".
Tesla, anh chẳng hiểu gì về sự hài hước của người Mỹ cả!
Thomas Edison
Bước ra khỏi xưởng làm việc của Edison với hai bàn tay trắng, Tesla tìm cách tự đứng trên đôi chân mình. Ông hợp tác với một số nhà đầu tư thành lập Công ty Điện Tesla. Nhưng những thương nhân này chỉ quan tâm đến việc phát triển hệ thống đèn hồ quang chiếu sáng phố phường để thu lợi nhuận nhanh chóng. Sau khi Tesla hoàn thành hệ thống chiếu sáng theo yêu cầu, các nhà đầu tư đã đẩy ông ra khỏi công ty, tước đoạt toàn bộ bằng sáng chế mà ông vừa đăng kí.
Mùa đông năm 1886 trở thành khoảng thời gian tăm tối nhất trong cuộc đời nhà khoa học. Để có tiền mua thức ăn và trả tiền trọ, người kỹ sư tài ba từng mơ thắp sáng hành tinh phải nhận công việc đào hào thoát nước trên các con phố New York với mức thù lao 2 USD mỗi ngày. Cầm lưỡi cuốc nặng trịch giữa thời tiết giá lạnh, đôi bàn tay Tesla rỉ máu dưới những lớp đất đá cứng đờ. Ông từng ngậm ngùi chia sẻ rằng những giọt nước mắt chua chát đã rơi xuống những con hào ấy khi ông nghĩ về những kiến thức khoa học vô giá đang bị bỏ phí. Nhưng chính trong sự nghèo khổ tận cùng, niềm tin vào ưu thế tuyệt đối của dòng điện xoay chiều vẫn bùng cháy vẹn nguyên trong tâm trí ông.
Liên minh với Westinghouse và "cuộc chiến dòng điện"
Ánh sáng cuối cùng đã quay trở lại với Tesla vào tháng 4 năm 1887, khi hai nhà đầu tư A.K. Brown và Charles Peck nhận ra giá trị vượt thời gian trong các ý tưởng của ông. Họ hỗ trợ Tesla thành lập một phòng thí nghiệm nhỏ tại đường Liberty, New York. Tại đây, Tesla đăng kí một chuỗi bằng sáng chế toàn diện về hệ thống điện xoay chiều (AC), từ máy phát điện, máy biến áp cho đến động cơ cảm ứng. Tháng 5 năm 1888, buổi thuyết trình lịch sử của ông tại Viện Kỹ sư Điện Mỹ đã gây chấn động giới khoa học. Bài phát biểu ấy đã lọt vào mắt xanh của George Westinghouse, một nhà công nghiệp giàu có và tầm nhìn tại Pittsburgh.
Westinghouse lập tức tìm gặp Tesla và nhận ra hệ thống điện xoay chiều chính là chìa khóa để mở ra tương lai năng lượng. Ông quyết định mua lại toàn bộ bằng sáng chế AC của Tesla với giá 60.000 USD tiền mặt cùng cổ phiếu, đồng thời cam kết trả khoản tiền bản quyền 2,5 USD cho mỗi mã lực điện năng sản xuất được. Sự bắt tay giữa nhà phát minh thiên tài và nhà công nghiệp giàu tiềm lực đã châm ngòi cho "Cuộc chiến dòng điện" kịch tính nhất trong lịch sử công nghệ.
Vào thời điểm đó, hệ thống điện một chiều (DC) của Edison đang thống trị thị trường nhưng bộc lộ nhược điểm vô cùng lớn: dòng điện DC không thể truyền tải đi xa quá 1 km vì sự sụt giảm điện áp nghiêm trọng, đòi hỏi cứ mỗi km lại phải xây dựng một trạm phát điện tốn kém.
Ngược lại, hệ thống xoay chiều của Tesla sử dụng máy biến áp để tăng điện áp lên hàng chục nghìn volt, truyền tải điện năng đi xa hàng trăm km qua những đường dây mảnh rồi giảm điện áp xuống mức an toàn trước khi đưa vào nhà dân. Nhận thấy nguy cơ sụp đổ của đế chế điện một chiều, Edison đã phát động một chiến dịch truyền thông rầm rộ nhằm bôi nhọ tính an toàn của dòng điện xoay chiều.
Edison cho người thực hiện các buổi biểu diễn công khai, sử dụng dòng điện xoay chiều AC để gây điện giật cho các loài động vật nhằm gieo rắc sự hãi hùng vào tâm lí công chúng. Thậm chí, phe của Edison còn vận động chính quyền sử dụng dòng điện AC cho chiếc ghế điện hành quyết tử tù đầu tiên, hòng gắn liền hình ảnh dòng điện xoay chiều với sự chết chóc.
Đứng trước những chiêu trò truyền thông tiêu cực, Tesla và Westinghouse chọn cách đáp trả bằng khoa học và sự thật. Trong các buổi diễn thuyết công khai, Tesla tự tin bước lên bục giảng, cho dòng điện xoay chiều tần số cao chạy qua chính cơ thể mình. Những tia sáng màu tím nhạt bao bọc lấy thân hình ông, thắp sáng các bóng đèn chân không trên tay ông mà không gây ra bất kì tổn thương nào, chứng minh sự an toàn kì diệu của phát minh nếu được điều khiển đúng cách.
Đỉnh cao của cuộc đối đầu diễn ra tại Hội chợ Thế giới Chicago năm 1893. Westinghouse đã vượt qua đối thủ để giành quyền cung cấp hệ thống chiếu sáng cho toàn bộ hội chợ. Đêm khai mạc, khi Tổng thống Grover Cleveland ấn nút khởi động, hơn 100.000 bóng đèn điện xoay chiều đồng loạt bừng sáng, biến khuôn viên hội chợ thành một kinh đô ánh sáng lung linh rực rỡ. Hàng triệu du khách từ khắp nơi trên thế giới đã tận mắt chứng kiến sự kì diệu của dòng điện AC, đánh dấu sự chiến thắng hoàn toàn của Tesla và Westinghouse trong Cuộc chiến dòng điện.
Chinh phục thác Niagara và trận hỏa hoạn thiêu rụi giấc mơ
Thành công rực rỡ tại Chicago đã mở đường cho Tesla thực hiện ước mơ lớn nhất thời thơ ấu là quy phục sức mạnh của thiên nhiên để phục vụ con người. Năm 1893, Ủy ban Thác Niagara đã quyết định chọn hệ thống điện xoay chiều của Tesla và Westinghouse để xây dựng nhà máy thủy điện đại quy mô đầu tiên trên thế giới.
Đến năm 1896, những vòng quay đầu tiên của các cuộn dây phát điện khổng lồ tại dòng thác Niagara đã chính thức vận hành. Sức chảy cuồng xối của dòng nước được chuyển hóa thành dòng điện xoay chiều, truyền tải qua quãng đường dài hơn 30 km đến thắp sáng toàn bộ thành phố Buffalo. Công trình này không chỉ khẳng định tính ưu việt tuyệt đối của dòng điện xoay chiều trên quy mô công nghiệp mà còn biến lời hứa năm xưa của cậu bé Tesla với người chú tại làng Smiljan trở thành hiện thực rực rỡ.
Tuy nhiên, con đường vinh quang của Tesla chưa bao giờ thiếu vắng những nốt trầm bi ép. Cuộc chiến dòng điện kéo dài đã đẩy công ty của George Westinghouse vào một cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng. Các nhà đầu tư và các ngân hàng bảo trợ dọa sẽ rút vốn, đẩy Westinghouse đến bờ vực phá sản trừ khi ông hủy bỏ hợp đồng trả tiền bản quyền 2,5 USD cho mỗi mã lực điện năng đã kí với Tesla. Đó là khoản tiền mà vào thời điểm đó đã tích tụ thành hàng triệu USD.
Khi Westinghouse đến gặp Tesla và chua xót bày tỏ sự bế tắc, Tesla đã có một quyết định nghĩa hiệp vô tiền khoáng hậu. Trân trọng tấm lòng của người bạn đã dám tin tưởng và đồng hành cùng mình trong những ngày tháng gian khó nhất, Tesla đã cầm bản hợp đồng bản quyền trị giá một gia tài khổng lồ và xé nát nó ngay trước mặt Westinghouse. Ông mỉm cười và nói rằng tình bạn cùng giấc mơ mang điện năng đến cho nhân loại có giá trị hơn mọi của cải trên đời. Hành động cao đẹp ấy đã cứu công ty của Westinghouse thoát khỏi thảm họa phá sản, dù nó khiến Tesla từ bỏ cơ hội trở thành một trong những tỉ phú giàu có nhất hành tinh.
Tình bạn cùng giấc mơ mang điện năng đến cho nhân loại có giá trị hơn mọi của cải trên đời
Nikola Tesla
Giữa lúc Tesla đang dồn hết tâm trí cho những nghiên cứu tiếp theo về sóng vô tuyến và truyền tải năng lượng không dây, một thảm họa kinh hoàng đã bùng phát. Rạng sáng ngày 13 tháng 3 năm 1895, một ngọn lửa hung tàn đã thiêu rụi toàn bộ tòa nhà chứa phòng thí nghiệm của ông tại số 33-35 đại lộ South Fifth Avenue.
Chỉ trong một đêm, toàn bộ máy móc hiện đại, các mô hình thử nghiệm, ghi chép cá nhân cùng hàng nghìn bản vẽ và công trình nghiên cứu vô giá về tia X, động cơ cảm ứng và vô tuyến điện đã biến thành tro bụi. Mất mát này là một đòn đánh nặng nề giáng vào sự nghiệp của Tesla, khiến ông rơi vào sự hụt hẫng sâu sắc. Tuy nhiên, ngọn lửa tàn phá ấy không thể dập tắt được ý chí phi thường của nhà phát minh. Ngang qua nỗi đau mất mát, Tesla lại từng bước thu gom những mảnh vỡ, sẵn sàng bắt đầu lại từ đầu để tiếp tục hành trình khai mở những bí ẩn tiếp theo của vũ trụ.
Đón đọc kì 3: Chôn vùi giấc mơ vì sự tráo trở của tư bản