Nobel Y sinh 2026 vinh danh ba nhà khoa học với công trình về quang di truyền
Giải Nobel Y sinh 2026 được trao cho Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel vì những đóng góp đặt nền móng cho quang di truyền học (optogenetics)
Đây là phương pháp giúp giới khoa học quan sát và kiểm soát hoạt động của các tế bào thần kinh, qua đó giải mã mối liên hệ giữa não bộ với hành vi.
Giải mã cách não tạo ra kí ức, cảm xúc và hành vi
Giải Nobel Y sinh năm 2026 được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel nhờ công trình phát triển lĩnh vực quang di truyền học. Phương pháp này đã làm thay đổi cách giới nghiên cứu tìm hiểu não bộ, đặc biệt là cách các nhóm tế bào thần kinh cụ thể tham gia vào việc hình thành kí ức, cảm xúc và hành vi.
Karl Deisseroth là bác sĩ tâm thần và thần kinh học người Mỹ, trong khi Peter Hegemann và Georg Nagel là các nhà khoa học Đức. Công trình của họ giúp các nhà nghiên cứu có thể tác động chính xác hơn đến những tế bào thần kinh riêng biệt bằng ánh sáng, thay vì chỉ quan sát hoạt động của toàn bộ hệ thống thần kinh.
Theo Hội đồng Nobel, nhờ quang di truyền học, các nhà khoa học đã có thể xác định những mạch thần kinh liên quan đến các kí ức, cảm xúc và hành vi cụ thể. Đây là những quá trình có liên quan trực tiếp đến nhiều bệnh lí thần kinh và tâm thần.
Các nghiên cứu sử dụng phương pháp này đã giúp mở rộng hiểu biết về những hành vi phức tạp như học tập, sợ hãi, nghiện và vận động. Thay vì chỉ nhìn não bộ như một hệ thống thống nhất, các nhà khoa học có thể tiếp cận từng nhóm tế bào và tìm hiểu vai trò riêng của chúng trong một hành vi nhất định.
“Hóa giải” hoạt động của não theo cách này có ý nghĩa đặc biệt bởi não là một trong những hệ thống phức tạp nhất của cơ thể. Một hành vi tưởng như đơn giản có thể liên quan đến sự phối hợp của rất nhiều tế bào và mạch thần kinh.
Hội đồng Nobel đánh giá quang di truyền học đã “thay đổi căn bản” hiểu biết của con người về não bộ. Công nghệ này đang mở ra những phát hiện mới về cách não hoạt động, đồng thời cung cấp công cụ để nghiên cứu các rối loạn thần kinh và tâm thần.
Giá trị của công trình không chỉ nằm ở nghiên cứu cơ bản. Các nhà khoa học đang thử nghiệm phương pháp này trong y học với kì vọng có thể hỗ trợ điều trị một số bệnh lí thần kinh và rối loạn cảm giác trong tương lai, trong đó có Parkinson và động kinh.
Một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý là phục hồi thị lực. Các nhà nghiên cứu đang sử dụng quang di truyền học trong những nỗ lực khôi phục khả năng nhìn cho người bị suy giảm thị lực. Dù còn ở giai đoạn nghiên cứu, hướng tiếp cận này cho thấy công nghệ thao tác tế bào bằng ánh sáng có thể tạo ra những ứng dụng vượt ra ngoài phòng thí nghiệm.
Từ nghiên cứu não bộ đến những ứng dụng y khoa tương lai
Điểm đặc biệt của giải Nobel năm nay nằm ở khoảng cách giữa một phát hiện khoa học cơ bản và những ứng dụng y tế tiềm năng. Quang di truyền học chưa phải phương pháp điều trị phổ biến, nhưng nó đang cung cấp cho các nhà khoa học một công cụ mới để hiểu rõ hơn nguyên nhân và cơ chế của bệnh.
Để kiểm soát các tế bào bằng ánh sáng, các nhà nghiên cứu có thể đưa vào những tế bào mục tiêu các protein nhạy sáng, sau đó sử dụng ánh sáng để kích hoạt hoặc ức chế hoạt động của chúng. Nhờ đó, giới khoa học có thể kiểm tra trực tiếp liệu một nhóm tế bào nhất định có đóng vai trò trong một hành vi hoặc quá trình thần kinh cụ thể hay không.
Khả năng này đặc biệt quan trọng đối với các bệnh mà cơ chế hình thành vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Với Parkinson, động kinh hay một số rối loạn tâm thần, việc xác định chính xác những mạch thần kinh liên quan có thể giúp mở đường cho các phương pháp can thiệp có mục tiêu hơn.
Tuy nhiên, từ một công cụ nghiên cứu đến một phương pháp điều trị an toàn vẫn còn là chặng đường dài. Những ứng dụng trên người đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề về hiệu quả, độ an toàn và khả năng kiểm soát chính xác các tế bào cần tác động.
Ba chủ nhân Nobel sẽ nhận bằng chứng nhận, huy chương vàng và khoản tiền thưởng 1,2 triệu USD tại lễ trao giải ở Stockholm ngày 10/12. Đây cũng là ngày kỉ niệm ngày mất của Alfred Nobel, người sáng lập giải thưởng.
Giải Y học mở màn cho mùa Nobel 2026. Giải Vật lí sẽ được công bố ngày 6/10, tiếp theo là Nobel Hóa học ngày 7/10 và Nobel Văn học ngày 8/10. Nobel Hòa bình, giải duy nhất được trao tại Oslo, sẽ được công bố ngày 9/10, trước khi mùa giải khép lại với Nobel Kinh tế vào ngày 12/10.
Trong đó, Nobel Hòa bình được dự báo là một trong những giải thưởng thu hút nhiều sự chú ý nhất. Một số ứng viên được nhắc đến gồm mạng lưới Emergency Response Rooms tại Sudan, tổ chức Save the Children cùng nhà hoạt động Ukraine Mykola Kuleba và Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (CPJ).
Nhưng trước khi những giải thưởng đó được công bố, Nobel Y học 2026 đã đưa sự chú ý của thế giới trở lại với một câu hỏi cơ bản như não bộ tạo ra kí ức, cảm xúc và hành vi như thế nào. Công trình của Deisseroth, Hegemann và Nagel không đưa ra toàn bộ câu trả lời, nhưng đã cung cấp cho khoa học một công cụ mạnh mẽ hơn để từng bước tìm ra lời giải.