Nỗi ám ảnh sau zona thần kinh: Da đã lành, vì sao cơn đau vẫn ‘gặm nhấm’ người bệnh?

Zona thần kinh thường được nhắc đến như một bệnh lí ngoài da với những mụn nước gây đau rát. Thế nhưng, khi các tổn thương trên da đã khô và lành, một “cuộc chiến” khác có thể vẫn tiếp diễn âm thầm bên trong cơ thể: những cơn đau như dao đâm, điện giật, bỏng rát, châm chích hoặc tê buốt kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Đáng chú ý, tổn thương trong bệnh zona không chỉ nằm ở bề mặt da mà bắt nguồn từ hệ thần kinh. Vì vậy, việc nhìn thấy da đã lành không đồng nghĩa với việc bệnh đã thực sự kết thúc. Ở những người lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc từng trải qua cơn đau dữ dội ngay từ giai đoạn đầu, nguy cơ xuất hiện đau thần kinh sau zona càng đáng lưu ý.

Không chỉ gây đau đớn, biến chứng này còn có thể kéo theo mất ngủ, suy kiệt, lo âu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Trong khi đó, nhiều người lại bỏ qua những biểu hiện như nóng rát, châm chích, tê bì hay ngứa dữ dội vì cho rằng đó không phải là “đau” sau zona, vô tình bỏ lỡ thời điểm can thiệp sớm.

Vậy vì sao vi rút đã “rút lui” nhưng cơn đau vẫn ở lại? Ai là những người có nguy cơ cao phải đối mặt với biến chứng dai dẳng này? Khi nào người bệnh cần đi khám và đâu là những giải pháp giúp kiểm soát đau hiệu quả? Đặc biệt, có thể chủ động phòng ngừa zona và giảm nguy cơ đau thần kinh sau zona bằng cách nào?

Xung quanh những vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với BSCKII Đoàn Văn Lợi Em, Trưởng Khoa Khám bệnh, Bệnh viện Da Liễu TP.HCM, nhằm giải đáp những hiểu lầm thường gặp và cung cấp những thông tin thiết thực giúp người bệnh nhận diện, điều trị và chủ động phòng ngừa biến chứng đau thần kinh sau zona.

Vì sao da lành, hết bệnh zona cơ thể vẫn đau nhức?

- Thưa bác sĩ, nhiều người trong chúng ta vẫn thường nghĩ rằng zona thần kinh chỉ là một căn bệnh ngoài da thông thường, cứ đợi các nốt mụn nước khô lại và lành hẳn là bệnh sẽ kết thúc. Thực tế diễn tiến của căn bệnh này có đơn giản như vậy không?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm và tai hại. Bản chất của bệnh zona không nằm ở bề mặt da mà bắt nguồn sâu trong hệ thần kinh. Sau khi chúng ta khỏi bệnh thủy đậu, loại vi rút mang tên varicella-zoster không biến mất mà chọn cách "ngủ đông" ẩn dật trong các hạch thần kinh cảm giác. Nhiều năm sau, khi cơ thể già đi hoặc hệ miễn dịch suy yếu, loại vi rút này sẽ thức giấc, tái hoạt động rồi âm thầm di chuyển dọc theo đường dây thần kinh ra ngoài bề mặt da, tạo nên những chùm mụn nước đau rát. Do đó, tổn thương gốc rễ chính là dây thần kinh, còn những nốt mụn nước trên da chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Ngay cả khi các nốt mụn nước đã lành lặn, sợi dây thần kinh bên dưới vẫn có thể bị tổn thương nặng nề và tiếp tục gánh chịu hậu quả kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

- Vậy tình trạng đau sau zona thực chất được định nghĩa như thế nào, và tại sao làn da đã phục hồi hoàn toàn mà người bệnh vẫn phải chịu đựng những cơn đau nhức dai dẳng?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Y học định nghĩa đau thần kinh sau zona là tình trạng đau nhức vẫn tiếp tục chực chờ tại vùng da từng nổi mụn nước, kéo dài quá 30 ngày kể từ khi phát bệnh và thường được xác định rõ rệt nhất khi vượt quá mốc ba tháng. Khi vi rút tái hoạt, chúng gây ra một đợt viêm nhiễm cấp tính dữ dội tại dây thần kinh cảm giác. Quá trình này khiến cấu trúc của dây thần kinh bị thay đổi, thậm chí xơ hóa. Các chất gây viêm liên tục kích thích làm thụ thể đau ở vùng ngoại biên trở nên nhạy cảm quá mức, dẫn đến việc chỉ một va chạm rất nhẹ cũng có thể kích hoạt cơn đau. Đáng sợ hơn, nếu tình trạng này không được can thiệp, hệ thần kinh trung ương tại não bộ cũng sẽ bị đánh lừa, thay đổi cách xử lí tín hiệu và khuếch đại cảm giác đau lên gấp nhiều lần. Đó là lí do vì sao lớp da bên ngoài đã lành lặn nhưng hệ thống báo đau bên trong cơ thể vẫn bị rối loạn trầm trọng.

“

Bản chất của bệnh zona không nằm ở bề mặt da mà bắt nguồn sâu trong hệ thần kinh. Sau khi chúng ta khỏi bệnh thủy đậu, loại vi rút mang tên varicella-zoster không biến mất mà chọn cách "ngủ đông" ẩn dật trong các hạch thần kinh cảm giác. Nhiều năm sau, khi cơ thể già đi hoặc hệ miễn dịch suy yếu, loại vi rút này sẽ thức giấc, tái hoạt động rồi âm thầm di chuyển dọc theo đường dây thần kinh ra ngoài bề mặt da, tạo nên những chùm mụn nước đau rát. Do đó, tổn thương gốc rễ chính là dây thần kinh, còn những nốt mụn nước trên da chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Ngay cả khi các nốt mụn nước đã lành lặn, sợi dây thần kinh bên dưới vẫn có thể bị tổn thương nặng nề và tiếp tục gánh chịu hậu quả kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

BSCKII Đoàn Văn Lợi Em

- Dựa trên thực tế điều trị tại các bệnh viện chuyên khoa, những nhóm đối tượng nào sẽ có nguy cơ cao phải đối mặt với hội chứng đau dai dẳng sau zona này?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Qua các số liệu lâm sàng, nguy cơ đối mặt với cơn đau kéo dài tỉ lệ thuận với số tuổi của người bệnh, đặc biệt tăng vọt ở những người lớn tuổi và rất hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi. Nhóm người phải chịu đựng những cơn đau dữ dội ngay từ giai đoạn đầu, thậm chí đau từ trước khi da nổi mụn nước, cũng có nguy cơ chuyển thành đau mãn tính cao gấp đôi người bình thường. Ngoài ra, những bệnh nhân có tổn thương da lan rộng, nghiêm trọng hoặc bị vi rút tấn công vào vùng mắt, vùng mặt thường có tỉ lệ biến chứng thần kinh rất cao. Cuối cùng, những người có hệ miễn dịch suy giảm nặng do bệnh lí nền hoặc do sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cũng là miếng mồi ngon cho chứng đau thần kinh sau zona đeo bám.

- Cơn đau thần kinh sau zona thường được người bệnh miêu tả ra sao, và đâu là những dấu hiệu cảnh báo đỏ mà chúng ta tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Người bệnh thường mô tả cơn đau này bằng những từ ngữ rất ám ảnh như bị dao đâm, điện giật, bỏng rát như lửa đốt hoặc đau âm ỉ cắn nhức bên trong xương thịt. Cơn đau chỉ xuất hiện khu trú ở một bên cơ thể, đúng tại vị trí từng mọc mụn nước. Nhiều người còn gặp phải hiện tượng tăng cảm giác đau, tức là chỉ cần một ngọn gió thổi qua hay chăn màn, quần áo chạm nhẹ vào da cũng đủ làm họ nhảy dựng lên vì đau đớn. Người bệnh cần lập tức đi khám nếu thấy da đã khô mài nhưng cơn đau không thuyên giảm, hoặc đau đớn gây mất ngủ, sụt cân, suy nhược cơ thể. Đặc biệt, khi thấy các nốt zona mọc ở vùng mặt, vùng mắt hay vùng tai thì phải đến bệnh viện ngay lập tức vì nguy cơ biến chứng gây mù lòa hoặc liệt mặt là rất lớn.

“

Khó khăn đầu tiên đến từ việc số lượng bệnh nhân tìm đến các bệnh viện chuyên khoa để điều trị chứng đau này đang có xu hướng tăng vọt qua các năm, tạo áp lực lớn cho hệ thống y tế. Tiếp theo, các loại thuốc giảm đau thông thường hầu như bất lực trước đau thần kinh, trong khi các thuốc giảm đau thần kinh chuyên biệt lại chỉ giúp thuyên giảm được một phần triệu chứng và đòi hỏi quá trình dò liều rất nghiêm ngặt.

BSCKII Đoàn Văn Lợi Em

Sức tàn phá của hậu zona thần kinh là vô cùng khủng khiếp

- Nhiều người không cảm thấy đau nhói nhưng lại bị bỏng rát, châm chích, tê bì hoặc ngứa ngáy vùng da hậu zona và cho rằng đó không phải là đau sau zona. Quan điểm này có đúng không?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Đây hoàn toàn là một biểu hiện của đau thần kinh sau zona nhưng dưới một hình thái khác. Cảm giác châm chích như kiến bò, tê bì, nóng rát hay ngứa ngáy dữ dội chính là những tín hiệu cầu cứu điển hình cho thấy dây thần kinh cảm giác đang bị tổn thương và rối loạn chức năng truyền tải tín hiệu. Việc người bệnh chủ quan bỏ qua vì nghĩ không phải đau sẽ làm mất đi cơ hội vàng để điều trị phục hồi dây thần kinh. Thêm vào đó, nếu một ngày bạn bỗng thấy một vùng da ở một bên cơ thể đột nhiên đau, ngứa hoặc châm chích bất thường dù chưa nổi mụn nước, hãy nâng cao cảnh giác và đi khám sớm vì đó có thể là dấu hiệu báo trước của bệnh zona sắp bùng phát.

- Cơn đau dai dẳng này sẽ bào mòn sức khỏe tinh thần, giấc ngủ và chất lượng cuộc sống của người bệnh như thế nào nếu không được kiểm soát tốt?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Sức tàn phá của đau sau zona đối với chất lượng cuộc sống là vô cùng khủng khiếp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cơn đau này tấn công trực tiếp vào giấc ngủ của phần lớn người bệnh, khiến họ rơi vào trạng thái mất ngủ triền miên, lo âu và trầm cảm sâu sắc. Khi không thể ngủ và ăn uống kém, cơ thể sẽ nhanh chóng suy kiệt, mệt mỏi, làm mất đi hoàn toàn niềm vui sống và khả năng tự chăm sóc bản thân. Đối với những người cao tuổi có sẵn bệnh lí nền như tăng huyết áp hay tim mạch, cơn đau thần kinh dồn dập sẽ kích thích hệ thần kinh giao cảm làm huyết áp tăng vọt thất thường, dẫn đến nguy cơ xảy ra các tai biến mạch máu nguy hiểm.

Các thuốc giảm đau thần kinh đang bất lực

- Tại sao việc điều trị và quản lí đau thần kinh sau zona tại các cơ sở y tế hiện nay lại gặp nhiều khó khăn phức tạp đến vậy?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Khó khăn đầu tiên đến từ việc số lượng bệnh nhân tìm đến các bệnh viện chuyên khoa để điều trị chứng đau này đang có xu hướng tăng vọt qua các năm, tạo áp lực lớn cho hệ thống y tế. Tiếp theo, các loại thuốc giảm đau thông thường hầu như bất lực trước đau thần kinh, trong khi các thuốc giảm đau thần kinh chuyên biệt lại chỉ giúp thuyên giảm được một phần triệu chứng và đòi hỏi quá trình dò liều rất nghiêm ngặt. Do phần lớn người bệnh là người cao tuổi, có nhiều bệnh lí nền và đang phải uống nhiều loại thuốc khác nhau, nên việc dùng thêm thuốc giảm đau thần kinh rất dễ gây ra các tác dụng phụ như chóng mặt, buồn ngủ, phù nề hoặc ảnh hưởng xấu đến chức năng thận. Sự chậm trễ của người bệnh khi đợi đến lúc đau đớn không thể chịu nổi mới chịu đi khám cũng khiến cho các biện pháp điều trị giảm đi phần nào hiệu quả.

- Để giúp người bệnh thoát khỏi nghịch cảnh này, các bác sĩ chuyên khoa thường xây dựng chiến lược quản lý bệnh tổng thể ra sao chứ không chỉ đơn thuần là kê đơn thuốc giảm đau?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Quản lí đau sau zona là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kết hợp đa mô thức chứ không đơn thuần là việc uống vài viên thuốc giảm đau. Quy trình điều trị lí tưởng phải được cá thể hóa, bắt đầu bằng việc đánh giá toàn diện mức độ đau, kiểu đau, vị trí tổn thương, tuổi tác và các bệnh lý nền đi kèm của bệnh nhân. Các bác sĩ sẽ phối hợp linh hoạt giữa thuốc uống điều trị đích với các liệu pháp can thiệp tại chỗ. Hiện nay, việc đưa vào áp dụng các công nghệ tiên tiến như chiếu laser He-Ne kết hợp trong phác đồ đã mở ra hướng đi mới giúp hỗ trợ giảm đau hiệu quả mà không xâm lấn, hạn chế việc phải tăng liều thuốc uống quá mức gây độc cho cơ thể. Quá trình này cũng đòi hỏi người bệnh phải kiên nhẫn tái khám đều đặn để bác sĩ điều chỉnh liều lượng dựa trên mức độ đáp ứng thực tế.

- Chúng ta có giải pháp chủ động nào để phòng ngừa tận gốc căn bệnh zona cũng như hạn chế tối đa nguy cơ bị biến chứng đau thần kinh sau zona hay không?

- BSCKII Đoàn Văn Lợi Em: Biện pháp phòng ngừa tiên tiến và hiệu quả nhất hiện nay được y học thế giới công nhận chính là chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh zona thần kinh. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đã chứng minh vắc xin thế hệ mới giúp giảm tới khoảng 90% nguy cơ mắc biến chứng đau thần kinh sau zona ở những người từ 50 tuổi trở lên. Loại vắc xin này được khuyến cáo rộng rãi cho người lớn tuổi và những người trưởng thành có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch, kể cả những người đã từng có tiền sử mắc zona trước đó. Bên cạnh đó, nếu không may phát hiện các dấu hiệu của bệnh zona, việc đến ngay cơ sở y tế trong vòng bảy mươi hai giờ đầu để được dùng thuốc kháng vi rút kịp thời và kiểm soát cơn đau cấp tính chính là chìa khóa vàng giúp bảo vệ sợi dây thần kinh khỏi những tổn thương vĩnh viễn.

- Xin trân trọng cảm ơn BSCKII Đoàn Văn Lợi Em với những chia sẻ vô cùng quý báu, sâu sắc và đầy tính khoa học!

Tê chân, nhìn mờ, nấc cụt kéo dài: Coi chừng bệnh thần kinh

Cuộc cách mạng phục hồi thần kinh: Khi robot đánh thức tiềm năng kì diệu của bộ não

Y tế thế kỷ 21 đối mặt 3 thách thức: ICU xanh, ung thư phổi và Zona

RSV và Zona: 'Ngòi nổ' gây đột quỵ, nhồi máu cơ tim

Zona thần kinh nguy hiểm thế nào mà khiến người già đau đớn suốt nhiều năm?