Kinh tế 4.0

Nữ phó giáo sư và những trăn trở tìm kiếm nhân lực tinh hoa về AI ở Việt Nam

Tuyết Nhung • 12/09/2025 14:36

Là sinh viên tốt nghiệp xuất sắc bậc đại học và thạc sĩ tại Đại học Tokyo, PGS-TS Nguyễn Phi Lê quyết định trở về Việt Nam để "truyền lửa" đam mê các dự án nghiên cứu AI, với mong muốn có thể giúp Việt Nam thay đổi và rút ngắn khoảng cách công nghệ với thế giới.

PGS-TS Nguyễn Phi Lê - một nhà khoa học nữ có vóc dáng nhỏ nhắn, phong thái nhẹ nhàng, hiện đang điều hành nhóm nghiên cứu của Viện Nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE) với những dự án, đề tài khó trị giá hàng trăm nghìn USD. Chị đồng thời là giảng viên Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông (Đại học Bách khoa Hà Nội).

Hiện PGS-TS Lê là chủ nhiệm của 3 dự án nghiên cứu khoa học, với mức đầu tư 321.000 USD (khoảng 8,1 tỉ đồng). Nhóm của chị cũng đang thực hiện một số dự án trí tuệ nhân tạo (AI) đầy hứa hẹn và khi triển khai thành công sẽ có tác động lớn tới cuộc sống của người Việt.

Trong hành trình nghiên cứu và đào tạo nhân lực về AI, PGS-TS Lê luôn trăn trở về việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, coi đây là yếu tố then chốt giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách công nghệ với thế giới.

Theo chị, Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá, và AI chính là chìa khóa. Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, PGS-TS Lê nhấn mạnh toàn cầu đã bước vào kỷ nguyên số hóa mạnh mẽ, đặc biệt với sự bùng nổ của AI tạo sinh từ năm 2024.

- Thưa PGS-TS Nguyễn Phi Lê, AI tạo sinh là gì và nó đang tác động thế nào đến các ngành nghề, lĩnh vực tại Việt Nam?

- PGS-TS Nguyễn Phi Lê: AI tạo sinh là các giải pháp AI có khả năng tạo ra các nội dung mới. Chữ "tạo sinh" ở đây được dùng với hàm ý tạo ra, sinh ra, những nội dung mới.

Để phân biệt AI tạo sinh với AI không tạo sinh thì chúng ta có thể hình dung thế này. Một số ứng dụng AI truyền thống như "phần mềm nhận diện khuôn mặt", "phầm mềm nhận diện vân tay", thì sẽ thực hiện việc đưa ra phán đoán đối với dữ liệu đầu vào. Ví dụ, phần mềm nhận diện khuôn mặt sẽ nhận dữ liệu đầu vào là một bức ảnh, và đưa ra quyết định bức ảnh đấy có phải là một người nào đó hay không? Như vậy, phần mềm AI này không tạo ra nội dung nào mới cả, nó chỉ đưa ra quyết định đối với dữ liệu đầu vào.

Ngược lại, một phần mềm AI vẽ tranh, thì sẽ có khả năng vẽ ra một bức tranh theo chỉ dẫn của người dùng. Bức tranh được tạo ra bởi phần mềm này là một bức tranh hoàn toàn mới, chưa từng xuất hiện trước đó. Vì vậy, người ta gọi nó là AI tạo sinh.

AI tạo sinh nói riêng, và AI nói chung đã và đang có ảnh hưởng rất lớn tới mọi ngành nghề, mọi lĩnh vực, và tới tất cả chúng ta, mọi tầng lớp trong xã hội. Một phần mềm AI được thiết kế đúng yêu cầu, và sử dụng đúng cách sẽ hỗ trợ chúng ta trong công việc, tiết kiệm thời gian, tăng hiệu suất làm việc. AI đôi khi cũng giúp chúng ta tìm ra những ý tưởng mới, bởi vì các mô hình AI được tổng hợp từ nguồn tri thức lớn của nhân loại, và trong nguồn tri thức đó, chắc chắn là có nhiều tri thức mà bản thân mỗi người sử dụng không có.

“

Việt Nam đang đứng trước cơ hội rút ngắn, thu hẹp khoảng cách về công nghệ với các nước phát triển. AI chính là chìa khóa.

PGS-TS Nguyễn Phi Lê

Ví dụ, bạn có thể dùng AI tạo sinh để tạo ra những bức tranh, tạo ra những bài thơ, bản nhạc. Những nội dung đấy chưa bao giờ xuất hiện trước đây. Phần mềm AI giúp tạo ra những nội dung sáng tạo thì gọi là AI tạo sinh.

Còn những công cụ AI không tạo ra công nghệ mới, nội dung mới, chẳng hạn như AI trong phần mềm Internet Banking để nhận dữ liệu khuôn mặt. Các công cụ AI chỉ đưa ra những quyết định hoặc là những phán đoán dựa trên các dữ liệu đầu vào, gọi là AI dự đoán và nó không tạo ra nội dung mới.

AI tạo sinh đã đánh dấu một bước tiến vượt bậc của công nghệ trong hành trình mô phỏng tư duy con người. Việc ứng dụng cả 2 loại AI và AI tạo sinh giúp giảm nhiều giờ làm việc tại các doanh nghiệp, tổ chức; giúp xử lý dữ liệu tốt hơn...

- PGS-TS Nguyễn Phi Lê đang ứng dụng AI trong công việc nghiên cứu của mình thế nào?

- PGS-TS Nguyễn Phi Lê: Sử dụng AI có nhiều cấp độ. Cấp độ thấp nhất là sử dụng những công cụ, phần mềm AI tạo sẵn và mình chỉ dùng thôi.

Cấp độ thứ 2 là dùng API (giao diện lập trình ứng dụng). API AI được tạo ra bởi các công ty khác và mình nhúng vào hệ thống. Cấp độ thứ 3 là lấy những mô hình AI đã thiết kế, được huấn luyện sơ rồi và huấn luyện lại trên những dữ liệu sẵn có để hỗ trợ cho công việc.

Cấp độ cao nhất là nghiên cứu và thiết kế những mô hình AI mới để giải quyết các bài toán đặc thù. Người làm nghiên cứu AI chính là người tạo ra mô hình, chứ không chỉ dùng AI để nghiên cứu. Như tôi, hầu như không sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu; các kết quả đạt được chủ yếu dựa trên kiến thức và kinh nghiệm của bản thân.

- Chị có cho rằng AI trong tương lai sẽ thay thế con người hoàn toàn không?

- PGS-TS Nguyễn Phi Lê: AI không thể thay thế được con người hoàn toàn trong tương lai. Nếu một lúc nào đó AI có thể thay thế được con người hoàn toàn thì con người tồn tại chẳng để làm gì nữa.

AI chỉ là công cụ hỗ trợ con người. Chúng giúp con người làm việc nhanh hơn, thuận tiện hơn, còn ở mức độ nào thì tùy thuộc vào khả năng của mô hình AI. Chẳng hạn như thời điểm hiện nay, những công việc mà đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu thì AI vẫn chưa làm được. Mọi người cứ nghĩ rằng AI có thể thay thế con người đến nơi rồi nhưng tôi thì không nghĩ như thế.

Phần lớn mọi người chỉ sử dụng AI vào những công việc rất đơn giản, chẳng hạn như là soạn thảo văn bản và tìm kiếm thông tin. Những công việc đấy không đòi hỏi quá nhiều kiến thức chuyên môn và AI làm rất tốt. Nhưng một khi mình dùng AI vào những tác vụ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu hơn, ví dụ như là một bác sĩ muốn dùng AI để chuẩn đoán bệnh, hoặc là một người công việc như phân tích nội dung, phân tích dữ liệu chuyên sâu thì AI không thể nào xử lý được. Cho nên năng lực của AI sẽ hạn chế, đặc biệt là với những tác vụ đòi hỏi kiến thức chuyên ngành sâu.

- Theo PGS-TS Nguyễn Phi Lê, đâu là những giải pháp để phát triển nhân lực AI chất lượng cao tại Việt Nam và giúp Việt Nam, thay đổi, rút ngắn khoảng cách công nghệ với thế giới?

- PGS-TS Nguyễn Phi Lê: Với tâm thế là một người làm chuyên môn nghiên cứu về AI, đào tạo sinh viên và hướng dẫn sinh viên nghiên cứu, tôi cho rằng muốn AI của Việt Nam phát triển thì đào tạo nhân lực chất lượng cao và tinh hoa về AI là yếu tố cốt lõi. Chúng ta không thể nào phát triển những công nghệ lõi về AI nếu thiếu nguồn nhân lực chuyên sâu về AI. Mà nguồn lực này đến từ chính việc giáo dục sau đại học và nghiên cứu chuyên sâu về AI. Tức là phải phát triển các chương trình đào tạo sau đại học, ví dụ như thạc sĩ hay cao hơn là tiến sĩ, sau tiến sĩ, và phát triển những nhóm nghiên cứu chuyên sâu, mạnh mẽ, cùng những trung tâm tài năng về AI.

“

Muốn AI của Việt Nam phát triển thì đào tạo nhân lực chất lượng cao và tinh hoa về AI là yếu tố cốt lõi và là nền móng lâu dài.

PGS-TS Nguyễn Phi Lê

Ngoài ra, cần có những dự án AI chuyên sâu, dài hơi, tầm quốc gia thì mới có thể phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu về AI.

Việc đào tạo nhân lực tinh hoa về lĩnh vực AI là điều kiện tiên quyết để chúng ta có thể phát triển nguồn nhân lực AI chất lượng cao lâu dài. Còn nếu như chúng ta chỉ tập trung vào cái ngọn ở trên, tức là dùng những API AI có sẵn để tạo ra những sản phẩm mà không mang chất lượng khoa học kỹ thuật cao thì chúng ta sẽ rất khó để phát triển công nghệ lõi AI được và bị phụ thuộc vào công nghệ từ nước ngoài.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội rút ngắn, thu hẹp khoảng cách về công nghệ với các nước phát triển. AI chính là chìa khóa. Sự bùng nổ của internet trước đây đã làm thay đổi thế giới, thì AI cũng vậy. Những thành tựu đột phá trong lĩnh vực thị giác máy tính đã đưa AI đã quay trở lại. Và chỉ đến năm 2021, khi ChatGPT ra đời, AI thực sự bùng nổ khi mọi người nhìn thấy được tiềm năng ứng dụng thực tế của AI đối với mọi lĩnh vực, mọi tầng lớp trong xã hội.

- Xin cảm ơn PGS-TS Nguyễn Phi Lê!