Ông Tập mượn tích cổ Hy Lạp để cảnh báo tương lai quan hệ Mỹ - Trung, vì sao?
Tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã mở đầu cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Donald Trump bằng một khái niệm cổ điển: "Bẫy Thucydides".
Câu hỏi mà ông Tập đặt ra, liệu hai cường quốc có thể vượt qua chiếc bẫy lịch sử này không, đã định khung lại toàn bộ cuộc đối thoại quanh nguy cơ xung đột, đặc biệt là quanh vấn đề Đài Loan.
Bẫy Thucydides - lời nhắc nhở từ thế giới cổ đại
Giữa những vấn đề nóng bỏng được kỳ vọng như xung đột tại Trung Đông hay căng thẳng quanh eo biển Đài Loan, nhà lãnh đạo Trung Quốc lại đưa một cuộc chiến cổ đại vào chương trình nghị sự. Khái niệm mà ông Tập Cận Bình nhắc tới có tên gọi "bẫy Thucydides", lấy từ tên của một vị tướng, nhà sử học Athens cổ đại. Người này đã ghi chép lại cuộc chiến tranh Peloponnesus lần hai (431 – 404 TCN) giữa Athens và Sparta. Đây được xem là một trong những bộ sử quân sự thành văn đầu tiên của nhân loại.
Trong tác phẩm này, Thucydides đưa ra một luận điểm cốt lõi: chiến tranh nổ ra vì cường quốc đang lên là Athens khiến cường quốc thống trị Sparta lo sợ. "Sự trỗi dậy của Athens và nỗi sợ mà nó gieo vào lòng Sparta đã khiến chiến tranh trở thành điều không thể tránh khỏi", Thucydides viết.
Hơn 2.000 năm sau, học giả quan hệ quốc tế Graham Allison đã đưa khái niệm này trở lại trong các nghiên cứu đầu thập niên 2010. Ông dùng “bẫy Thucydides” để mô tả nguy cơ xung đột khi một cường quốc mới nổi thách thức vị thế của một bá quyền hiện hữu.
Ông Allison khảo sát 16 trường hợp tương tự trong lịch sử và cho rằng có tới 12 trường hợp kết thúc bằng chiến tranh. Dù con số này còn gây tranh cãi, khái niệm “bẫy Thucydides” nhanh chóng trở thành một trong những lý thuyết được nhắc đến nhiều nhất khi nói về quan hệ Mỹ - Trung. Theo cách ví thường được sử dụng hiện nay, Trung Quốc là “Athens mới” đang vươn lên mạnh mẽ, còn Mỹ đóng vai trò của “Sparta”, cường quốc thống trị phải đối mặt với nguy cơ bị thách thức vị thế.
Các chuyên gia cho rằng điều khiến khái niệm này đáng chú ý không nằm ở lịch sử cổ đại, mà ở tính lặp lại của nó trong quan hệ quốc tế. Khi một cường quốc đang lên phát triển quá nhanh, tâm lý lo ngại từ bên đang nắm quyền thường khiến cạnh tranh chiến lược leo thang, thậm chí đẩy hai bên tới đối đầu trực tiếp.
Vì sao ông Tập nhắc lại khái niệm này lúc này?
Đây không phải lần đầu Chủ tịch Tập Cận Bình nhắc tới “bẫy Thucydides”. Ngay từ năm 2015, trước cử tọa có cả cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger, ông từng khẳng định: “Không tồn tại cái gọi là bẫy Thucydides trên thế giới này”.
Trong hơn một thập niên qua, giới ngoại giao Trung Quốc nhiều lần viện dẫn khái niệm này, nhưng theo hướng coi đó là lời cảnh báo cần tránh thay vì một kịch bản tất yếu giữa Mỹ và Trung Quốc. Theo Ryan Swan, chuyên gia quan hệ Mỹ - Trung tại Trung tâm Nghiên cứu Xung đột Quốc tế Bonn (Đức), việc Bắc Kinh liên tục nhắc tới “bẫy Thucydides” là một phần trong chiến lược ngoại giao nhằm xây dựng hình ảnh Trung Quốc như một “cường quốc có trách nhiệm”, sẵn sàng cạnh tranh nhưng vẫn có thể chung sống hòa bình với Mỹ.
“Trung Quốc không xem bẫy Thucydides là lời tiên tri chắc chắn xảy ra như cách một số học giả phương Tây diễn giải, mà coi đó là nguy cơ cần được ngăn chặn”, ông Swan nhận định.
Kể từ khi lên nắm quyền năm 2012, ông Tập cũng nhiều lần kêu gọi Washington nhìn nhận Trung Quốc trên vị thế bình đẳng và không can thiệp vào những lợi ích chiến lược mà Bắc Kinh xem là “vùng ảnh hưởng” của mình. Theo cách nhìn của giới lãnh đạo Trung Quốc, chỉ khi Mỹ chấp nhận sự trỗi dậy của Bắc Kinh và điều chỉnh quan hệ theo hướng cân bằng hơn, hai cường quốc mới có thể duy trì trạng thái cạnh tranh mà không rơi vào đối đầu trực tiếp.
Đài Loan - điểm dễ kích hoạt “bẫy Thucydides” nhất
Việc Chủ tịch Tập Cận Bình nhắc tới “bẫy Thucydides” ngay trước mặt Tổng thống Trump không phải là sự trùng hợp. Ngay sau khi đề cập tới bài học từ lịch sử cổ đại, ông lập tức chuyển sang vấn đề nhạy cảm nhất trong quan hệ Mỹ - Trung: Đài Loan.
“Vấn đề Đài Loan là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Trung - Mỹ”, ông Tập nhấn mạnh. Theo nhà lãnh đạo Trung Quốc, nếu xử lý sai, vấn đề này có thể khiến hai nước va chạm, thậm chí đẩy quan hệ song phương tới nguy cơ xung đột trực tiếp.
Phát biểu đó cho thấy Bắc Kinh coi Đài Loan là “lằn ranh đỏ” không thể vượt qua. Trong cách nhìn của Trung Quốc, đây cũng là điểm dễ kích hoạt kịch bản “Athens - Sparta” nhất giữa hai siêu cường hiện nay. Việc ông Tập sử dụng điển tích từ Hy Lạp cổ đại không đơn thuần là một phép ẩn dụ ngoại giao. Đó còn là cách Bắc Kinh gửi thông điệp rằng cạnh tranh Mỹ - Trung chỉ có thể được kiểm soát nếu Washington tránh can thiệp sâu hơn vào vấn đề Đài Loan.
Giới quan sát cho rằng đây chính là khu vực nguy hiểm nhất trong quan hệ song phương. Khi cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc ngày càng gay gắt, bất kỳ tính toán sai lầm nào quanh eo biển Đài Loan cũng có thể kéo theo một cuộc khủng hoảng vượt ngoài tầm kiểm soát, tác động trực tiếp tới ổn định khu vực và toàn cầu.
Phản ứng của ông Trump và bữa tiệc dịu giọng
Ngay trong buổi tối, tại tiệc chiêu đãi cấp nhà nước cùng này, ông Tập đã đổi giọng mềm mỏng hơn. "Việc đạt được sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa và làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại hoàn toàn có thể song hành, và thúc đẩy phúc lợi của toàn thế giới", ông nói, một câu được thiết kế để khớp với chính khẩu hiệu "Make America Great Again" (MAGA) của ông Trump.
Trên mạng xã hội Truth Social hôm 15/5, ông Trump cho rằng khi ông Tập “rất tinh tế” nhắc tới khả năng Mỹ là một “quốc gia đang suy tàn”. “Khi Chủ tịch Tập dùng những từ ngữ đầy tinh tế để ám chỉ Mỹ là một quốc gia đang suy yếu, ông ấy đang nói về những thiệt hại khủng khiếp mà chúng ta đã phải gánh chịu trong suốt 4 năm dưới thời người tiền nhiệm Joe Biden của tôi. Về điểm này, ông ấy hoàn toàn đúng”, ông chủ Nhà Trắng cho hay.
Dù không dẫn lại cụ thể phát biểu nào của ông Tập Cận Bình, bài đăng của ông Trump xuất hiện ngay sau cuộc gặp song phương Mỹ - Trung, nơi nhà lãnh đạo Trung Quốc nhắc tới khái niệm “bẫy Thucydides” khi nói về nguy cơ cạnh tranh giữa hai cường quốc.
Tổng thống Mỹ bổ sung thêm rằng nhà lãnh đạo Trung Quốc “không hề ám chỉ sự trỗi dậy thần kỳ mà Mỹ đã thể hiện trước thế giới trong 16 tháng rực rỡ vừa qua của chính quyền Trump”, đồng thời dẫn chứng các vấn đề như chiến dịch quân sự tại Venezuela và cuộc xung đột với Iran.
“Thực tế, Chủ tịch Tập đã chúc mừng tôi về rất nhiều thành tựu vang dội trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như vậy. Hai năm trước, chúng ta đúng là một quốc gia đang trên đà suy sụp. Về điều đó, tôi hoàn toàn đồng ý với Chủ tịch Tập! Nhưng giờ đây, Mỹ là quốc gia ‘hot’ nhất trên toàn thế giới, và hy vọng mối quan hệ của chúng ta với Trung Quốc sẽ trở nên mạnh mẽ và tốt đẹp hơn bao giờ hết!”, ông Trump viết.
