Ông Thọ, 'thương hiệu quốc dân' bút bi và thương vụ hơn 4.000 tỷ đồng

Một pháp nhân chỉ có vốn 1 đô la Singapore hôm 30/9 vừa được bơm thêm hàng nghìn tỷ đồng để mua lại cây bút từng phải bơm mực dùng đi dùng lại. Sau 45 năm, người đạp xe bán bút dạo năm nào trao "đứa con tinh thần" cho một tập đoàn Nhật.

Một đô la Singapore

Giữa thương vụ lớn nhất lịch sử ngành văn phòng phẩm Việt Nam có một con số nhỏ đến khó tin. Synergy Investing ASIA, pháp nhân Kokuyo lập ở Singapore ngày 15/12/2025 để mua cổ phần Thiên Long, đến nay vẫn chỉ có vốn 1 SGD.

Ngày 30/9, con số ấy đổi khác. Hội đồng quản trị Kokuyo thông qua việc rót thêm 28 tỷ Yên, tương đương khoảng 4.460 tỷ đồng theo tỷ giá Vietcombank ngày 1/10, nhỉnh hơn mức 27,6 tỷ Yên dự kiến ban đầu. Pháp nhân này vì thế vượt 10% vốn của tập đoàn mẹ và thành "công ty con trọng yếu". Động thái diễn ra ngay sau khi Ủy ban Cạnh tranh quốc gia chấp thuận có điều kiện việc Kokuyo nắm quyền chi phối Thiên Long.

Về pháp lý, đó là Quyết định 294/QĐ-CT ngày 9/9/2026 về tập trung kinh tế có điều kiện. Các bên gồm Synergy Investing Asia, Thiên Long An Thịnh, Tập đoàn Thiên Long và năm cá nhân: ông Cô Gia Thọ, bà Trần Thái Như, bà Cô Ngân Bình, bà Cô Cẩm Nguyệt, ông Cô Gia Đức. Cả một gia đình cùng đứng tên trên hồ sơ bán một thương hiệu.

Lộ trình gồm hai bước. Kokuyo mua phần của Thiên Long An Thịnh (46,82%), rồi chào mua công khai tối đa 18,19%, để nắm tới 65,01% vốn. Đợt chào mua dự kiến từ tháng 10 đến tháng 11/2026, tức ngay những ngày này. Giá mua được đánh giá cao hơn thị giá cổ phiếu khoảng 28%, hàm ý định giá TLG vượt 82.000 đồng/cổ phiếu.

Chiếc xe đạp và những sạp báo

Để hiểu vì sao người ta gọi đây là chuyện của "bút bi quốc dân", phải quay về Sài Gòn đầu thập niên 1980. Bút bi thời ấy phần lớn nhập từ Thái Lan, ít và quý đến mức nhiều người bơm mực để dùng lại.

Ông Cô Gia Thọ sinh năm 1958 ở TP.HCM. Ông là con đầu trong gia đình gốc Hoa đông anh em. Thuở nhỏ ông phụ cha mẹ bằng cách bán vé số, thuốc lá. Gia đình có truyền thống buôn bán ở khu chợ người Hoa quận 6, còn ông đạp chiếc xe cũ đi bán bút bi dạo khắp thành phố.

Năm 1981, ông gom được hai chỉ vàng, lập xưởng nhỏ với khoảng 20 nhân công. Ông chưa học hết cấp ba, nhưng tự nhận mình không rành thứ gì thì phải tuyển người giỏi vào làm. Sản phẩm đầu tiên mang tên "Vũ trụ"; đến năm 1985 cái tên Thiên Long mới chính thức được dùng.

Chuyện vốn của xưởng nhỏ này rất cụ thể. Sau vài ngày sản xuất, ông đạp xe giao cho các quầy báo, thu tiền mặt ngay rồi dùng số tiền đó làm vốn cho mẻ hàng kế tiếp. Khi chưa có khái niệm nhà phân phối hay nhà bán lẻ, Thiên Long chủ động chào hàng cho tiểu thương các chợ sỉ như Bình Tây, Kim Biên, Phùng Hưng để hàng đi xa hơn.

Người vợ của ông Thọ cũng có vai trò riêng: sau khi hai người cưới nhau, bà đảm nhận mảng kinh doanh cho đến khi Thiên Long chuyển sang mô hình công ty cổ phần.

Cuộc đua với bút ngoại và một đối thủ song hành

Lớn lên giữa thị trường mở cửa, Thiên Long phải đối đầu với hàng nhập khẩu. Có nguồn cho rằng nhờ những đòi hỏi khắt khe về chất lượng từ đối tác ngoại, doanh nghiệp học được cách nâng cấp quy trình. Đến năm 1997, thương hiệu này được mô tả là đã chiếm lĩnh thị trường bút bi. Một tài liệu khác nhắc rằng cuối thập niên 1990, bút Thiên Long từng đánh bật bút bi Trung Quốc.

Trên đường đi, Thiên Long có một đối thủ cùng thời. Bến Nghé khởi đầu từ cơ sở Bút Bi Đông Á lập năm 1984, và một nghiên cứu thương hiệu từng ví hai bên song hành như Coca-Cola và Pepsi, Thiên Long có sản phẩm nào thì Bến Nghé có sản phẩm đó.

Con đường sau đó của Bến Nghé là một cái bóng đáng nhớ. Công ty từng mở rộng sang chăn nuôi, chế biến thực phẩm, sản xuất mũ bảo hiểm. Cuối tháng 11/2018, TIE mua 77,5% vốn với giá hơn 77 tỷ đồng, nhưng việc thanh toán dở dang vì Bến Nghé thất lạc chứng từ, số liệu tài chính chưa hoàn tất. Cổ phiếu TIE bị hủy niêm yết trên HoSE từ tháng 8/2019, và đến cuối 2024 TIE lỗ lũy kế vượt 167 tỷ đồng.

Phía Bắc, Hồng Hà (lập năm 1959) cũng đổi chủ: tháng 3/2018, HPS mua thỏa thuận hơn 52% vốn, ước khoảng 370 tỷ đồng. Hồng Hà năm gần nhất ghi nhận doanh thu hơn 1.178 tỷ đồng và lãi sau thuế 85,8 tỷ. Cả hai đều bán cho nhà đầu tư trong nước, và kết cục khác nhau. Thiên Long chọn con đường khác: bán cho một tập đoàn niêm yết ở Nhật.

Khi doanh nghiệp gia đình thành tập đoàn

Thiên Long lớn lên qua từng nấc mô hình. Cơ sở bút bi được chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn năm 1996. Năm 2008, doanh nghiệp đổi tên thành Công ty Cổ phần Tập đoàn Thiên Long. Ngày 26/3/2010, cổ phiếu TLG chính thức niêm yết trên HOSE.

Chính khủng hoảng 2008 cho thấy lối đi của người sáng lập. Vừa huy động vốn từ IPO để xây hai nhà máy, Thiên Long thấy kinh tế xấu đi, dừng nhà máy Nam Định dù đã chi 20 tỷ đồng (khoảng 10% chi phí dự án) và dồn lực cho nhà máy Long Thành. Đó là quyết định cắt lỗ sớm của một người từng sống bằng tiền mặt thu từ sạp báo.

Doanh thu vượt nghìn tỷ từ năm 2011. Đến gần đây, năm 2025 doanh thu thuần đạt 4.174 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 446 tỷ; doanh thu quốc tế 1.185 tỷ, chiếm 28,4%. Và người bán chọn bán lúc doanh nghiệp đang khỏe: quý 1/2026, doanh thu lần đầu chạm 1.000 tỷ đồng (tăng 26%), lợi nhuận sau thuế 116 tỷ (tăng 47%).

Dọn nhà trước khi trao chìa khóa

Trước ngày chuyển giao, Thiên Long thu gọn mình. Doanh nghiệp tái cấu trúc khoản đầu tư vào Nhà sách Phương Nam (từng nâng sở hữu lên 49,49% năm 2025), giải thể Clever World, chuyển nhượng 40% tại Pega Holdings và ngày 19/6/2026 dừng dự án pháp nhân ở Indonesia. Cùng lúc, ông Cô Gia Thọ nộp hồ sơ ứng cử vào HĐQT Phương Nam trong khi tập đoàn chuẩn bị thoái vốn. Chi tiết đáng chú ý là Phương Nam và Pega đã được Kokuyo loại khỏi phạm vi định giá giao dịch.

Tại đại hội cổ đông ngày 22/4, ông Thọ giải thích lý do chọn Kokuyo: đây là đối tác lâu năm đặt hàng ODM, mạnh về tập vở (nhãn Campus), còn Thiên Long mạnh bút viết. Ông gọi Thiên Long là "đứa con tinh thần" và cam kết đồng hành ít nhất ba năm. Ông cũng nhấn mạnh Kokuyo là công ty niêm yết nên cổ tức sẽ không đổi, thậm chí có thể tốt hơn về dài hạn.

Những câu hỏi còn mở

Về phía người mua, Kokuyo lập năm 1901 ở Osaka và xem mở rộng châu Á là hướng tăng trưởng quan trọng, mục tiêu dẫn đầu thị trường châu Á vào năm 2030.

Nhưng bài toán sau chữ ký chưa được giải. Tổng giám đốc Trần Phương Nga nói việc giữ vị trí tùy năng lực điều hành và yêu cầu của HĐQT mới; cấu trúc giao dịch lúc đó còn đang xin phép nên chưa công bố chi tiết. Chi phí đầu vào thì không chờ ai: nhựa và phụ liệu tăng 20-30%, công ty cho biết nếu áp lực kéo dài thì buộc phải tăng giá bán. Một cây bút bi "quốc dân" mà tăng giá thì còn quốc dân đến đâu?

Câu hỏi lớn hơn là liệu thương hiệu có giữ được ký ức đã nuôi nó lớn: chiếc cặp học trò, cây bút khắc tên để khỏi lạc, những sạp báo thu tiền mặt năm nào.

Ba năm ông Thọ hứa ở lại là một khoảng đệm. Sau ba năm ấy, quyết định về cây bút sẽ được đưa ra ở đâu, và người Việt cầm nó sẽ còn thấy mình trong đó không?