PGS. TS. Bùi Thế Duy: Muốn chủ động công nghệ chiến lược, hãy cởi trói cơ chế tài chính

Từ đường lối rõ ràng đến hành động cụ thể

Phát biểu trước Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng cùng các nhà khoa học và nhà quản lý, PGS. TS. Bùi Thế Duy nhận định quá trình triển khai công nghệ chiến lược tại Việt Nam hiện đã hội tụ đủ các điều kiện thiên thời, địa lợi.

Theo ông, đường lối phát triển đã được Đảng, Nhà nước và Chính phủ, đặc biệt là thông qua các phát biểu chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, vạch ra một cách rất rõ ràng. Bên cạnh đó, nhóm các sản phẩm mục tiêu thuộc phạm vi công nghệ cốt lõi cũng đã được định hình. Về mặt thể chế, các hành lang pháp lý đã được mở rộng nhằm khơi thông dòng chảy sáng tạo. Đồng thời, nguồn lực tài chính cũng đang được Bộ Tài chính phối hợp chặt chẽ với Bộ KH&CN tích cực chuẩn bị.

Tuy nhiên, người đứng đầu Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) thẳng thắn chỉ ra rằng, yếu tố mấu chốt quyết định sự thành bại lúc này không còn nằm ở khâu thảo luận. Nếu các viện nghiên cứu, các trường đại học đào tạo và cộng đồng doanh nghiệp cứ tiếp tục sa đà vào việc bàn luận mà không thực sự bắt tay vào những hành động, phần việc cụ thể, đất nước sẽ mãi mãi không thể sở hữu những sản phẩm công nghệ thực tế do chính người Việt làm chủ. Ý thức được sứ mệnh quốc gia đó, trong những tháng vừa qua, ĐHQGHN đã lập tức triển khai các hoạt động chuyển đổi hết sức cụ thể và mạnh mẽ.

Ba kế hoạch đưa công nghệ chiến lược vào thực tiễn

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa khoa học công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, ĐHQGHN đã nhanh chóng vạch ra và thực hiện lộ trình hành động rõ ràng theo ba mạch chiến lược: dài hạn, trung hạn và ngắn hạn.

Tầm nhìn dài hạn và việc thiết lập thể chế mới

Đối với mục tiêu dài hạn, ĐHQGHN xác định rõ sứ mệnh quốc gia của mình là phải tập trung toàn lực vào công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản. Đây là cái gốc vững chắc để Việt Nam có thể tiến tới làm chủ hoàn toàn các công nghệ cốt lõi một cách bền vững.

Thực hiện chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhà trường đã tiến hành tái cấu trúc, xây dựng lại hệ thống chương trình đào tạo theo định hướng nghiên cứu cơ bản sâu. Hiện tại, hơn 10 chương trình chuyên sâu đã được đưa vào danh mục phục vụ nghiên cứu và đào tạo công nghệ trọng điểm. Trong thời gian tới, ĐHQGHN sẽ chủ động xin cơ chế đặc thù để trở thành đơn vị đào tạo tài năng trong các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản này, nhằm chuẩn bị sẵn sàng tiềm lực nội sinh lâu dài cho đất nước.

Song song với đào tạo, về mặt tổ chức, ĐHQGHN đã tiến hành sáp nhập, tái cấu trúc các viện nghiên cứu thành viên để thành lập một pháp nhân duy nhất: Viện Nghiên cứu Công nghệ Chiến lược. Mô hình quản trị và vận hành của viện mới này được học tập, xây dựng dựa trên hình mẫu rất thành công của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST).

Kế hoạch trung hạn: Giải các bài toán lớn của các Bộ ngành

Trong kế hoạch trung hạn, ĐHQGHN chủ trương không nghiên cứu hàn lâm đóng khung trong phòng thí nghiệm mà phải phối hợp chặt chẽ với các Bộ ngành và doanh nghiệp để giải quyết các bài toán lớn do thực tiễn đặt ra. Trong đó, Bộ Quốc phòng và Bộ Nông nghiệp và Môi trường là hai đối tác trọng tâm.

Đến bây giờ việc triển khai công nghệ chiến lược chính là phải triển khai hành động, việc của các viện trưởng và của các doanh nghiệp. Thế còn chúng ta cứ thảo luận mãi nhưng mà nếu mà các đơn vị nghiên cứu và các đơn vị đào tạo, các doanh nghiệp mà không bắt tay vào việc cụ thể thì chúng ta sẽ không có sản phẩm.

PGS. TS. Bùi Thế Duy

Cụ thể, đối với lĩnh vực an ninh quốc phòng, ĐHQGHN đang làm việc với Bộ Quốc phòng để cùng các doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi sản xuất thiết bị bay không người lái (UAV). Mục tiêu cụ thể là làm chủ hoàn toàn khâu tính toán, thiết kế và chế tạo động cơ điện – một bộ phận then chốt trong chuỗi cung ứng UAV. Đối với lĩnh vực công nghiệp phụ trợ, trường bắt tay với các tập đoàn công nghệ lớn, điển hình như MK Group, để nghiên cứu và sản xuất các loại chip chuyên dụng dành cho camera ảnh nhiệt.

Đặc biệt, trong lĩnh vực nông nghiệp, ĐHQGHN cùng với Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST) đã dành suốt hai tuần liên tục để làm việc trực tiếp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Hai bên đã bóc tách và đặt ra một chuỗi bài toán toàn diện liên quan đến chuỗi giá trị quả sầu riêng. Ngay sau hôm nay, ĐHQGHN sẽ có buổi làm việc trực tiếp tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng toàn bộ các viện nghiên cứu và doanh nghiệp liên quan để triển khai đồng bộ các giải pháp khoa học công nghệ. Chuỗi giải pháp này bao gồm: xây dựng mô hình kinh tế tối ưu cho người nông dân, xử lý triệt để tình trạng ô nhiễm môi trường và đất nhiễm cadmium, ứng dụng công nghệ sinh học và vật lý để phát triển các phương pháp xét nghiệm nhanh độ chín cũng như độ nhiễm độc của quả sầu riêng, và cuối cùng là xây dựng giải pháp kỹ thuật số để kiểm soát, truy xuất nguồn gốc sản phẩm phục vụ xuất khẩu.

Hành động ngắn hạn: Tốc lực ra kết quả trong 6 tháng

Đối với kế hoạch ngắn hạn, để tạo ra những xung lực thực tế ngay lập tức, Giám đốc ĐHQGHN đã chỉ đạo cô đọng các bài toán cấp bách cần giải quyết dứt điểm trong vòng 6 tháng. Nhà trường đã thực hiện kích hoạt, điều động hơn 50 nhóm nghiên cứu mạnh của toàn đại học quốc gia nhanh chóng vào cuộc, tập trung nguồn lực để sớm cho ra đời các kết quả cụ thể, chứng minh năng lực hành động tức thì của các nhà khoa học.

Hai kiến nghị tháo gỡ cơ chế tài chính cho khoa học

PGS. TS. Bùi Thế Duy cho rằng rào cản lớn nhất cản bước các nhà khoa học hiện nay chính là thủ tục tài chính. Thay mặt cho cộng đồng nghiên cứu, ông đã thẳng thắn gửi tới Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng và Bộ trưởng Bộ KH&CN hai kiến nghị cốt lõi:

Thứ nhất, kiến nghị Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Tài chính sớm hoàn thiện và đưa vào áp dụng ngay cơ chế cấp kinh phí theo gói (block funding). Ông Duy nhấn mạnh, cơ chế thông thoáng này thực tế đã được luật hóa và nghị định hóa trong Luật Khoa học và Công nghệ. Tuy nhiên, việc triển khai ở cấp dưới còn chậm do tâm lý lo sợ sai phạm của cán bộ quản lý cấp cục, vụ.

Giám đốc ĐHQGHN giải thích rõ, cấp kinh phí theo gói không phải là việc phát một cục tiền vô điều kiện ngay từ đầu, mà là sự thay đổi căn bản về tư duy quản lý: chuyển từ việc soi xét, đánh giá từng nội dung khoa học, từng hóa đơn chứng từ chi tiết sang việc giao nhiệm vụ dựa trên tiềm lực sẵn có, uy tín lịch sử của đơn vị nghiên cứu và nghiệm thu dựa trên cam kết sản phẩm đầu ra.

Ông đề xuất, chỉ cần trong đợt giao dự toán ngân sách bổ sung năm 2026 và dự toán ngân sách năm 2027 tới đây, Chính phủ cho phép thí điểm áp dụng cơ chế này, toàn bộ bài toán nghẽn vốn cho khoa học sẽ được giải quyết, trả việc chuyên môn sâu về cho các nhà khoa học chủ động quyết định.

Thứ hai, ĐHQGHN mong muốn Quỹ Nafosted cần nhanh chóng đẩy nhanh các quy trình xét duyệt, cắt giảm thủ tục hành chính để hỗ trợ kinh phí kịp thời cho các nghiên cứu công nghệ chiến lược. Việc kết nối giữa doanh nghiệp, các bộ ngành và trường đại học đã được ĐHQGHN chủ động thực hiện, điều duy nhất các nhà khoa học cần lúc này là sự đồng hành cấp vốn nhanh chóng từ Quỹ để sớm đưa các sản phẩm nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ứng dụng trực tiếp vào cuộc sống.