Phim AI có thể tạo rung động nếu con người nắm nội dung
Sau khi tham dự một liên hoan phim AI tại Tokyo, Catherine Thorbecke, cây bút chuyên mục của Bloomberg Opinion, đã thay đổi suy nghĩ về loại hình phim này.
Thorbecke cho rằng những bộ phim được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo có thể khiến khán giả xúc động, nếu phía sau công nghệ vẫn là những con người biết mình muốn kể câu chuyện gì. Theo bà, AI có thể thay đổi cách làm phim, nhưng chưa thể thay đổi lý do con người muốn kể chuyện.
Khi những bộ phim AI vẫn khiến khán giả xúc động
Catherine Thorbecke bước vào một liên hoan phim AI tại Tokyo với định kiến rằng sẽ chứng kiến những sản phẩm "slop" với nội dung được tạo hàng loạt bằng AI, thiếu chiều sâu và cảm xúc. Tuy nhiên, trải nghiệm thực tế lại khiến bà bất ngờ.
Trong số những tác phẩm yêu thích, Thorbecke đặc biệt ấn tượng với một bộ phim ngắn dài 11 phút, kể từ góc nhìn của một đứa trẻ cầm máy quay và trải qua mùa hè kỳ diệu bên ông bà. Những hình ảnh về bát ngũ cốc, những lần nhìn thấy nàng tiên cá hay khoảnh khắc tuổi thơ ngập nắng tạo nên một câu chuyện rất giản dị nhưng giàu cảm xúc.
Tác phẩm chiến thắng là một bộ phim hoạt hình kể về một người đàn ông ở Paris có khuôn mặt biến dạng. Anh luôn che giấu mình sau những chiếc mặt nạ nhưng vẫn mơ tìm được một người bạn nhảy. Trong khi đó, bộ phim được khán giả yêu thích nhất, "The Postman", hình dung một tương lai nơi một robot phân loại rác khao khát kết nối với con người, điều nó từng trải nghiệm khi còn làm nhân viên bưu điện và chuyển những lá thư viết tay.
Điểm chung của cả ba bộ phim, theo Thorbecke, là chúng khiến bà cảm thấy điều gì đó. Và chính điều này đã trở thành một tuyên bố gây tranh cãi trong cuộc tranh luận về AI và nghệ thuật.
Thorbecke cho rằng sự tức giận của giới làm phim và những người yêu điện ảnh là dễ hiểu. AI bị chỉ trích vì có thể xúc phạm tính sáng tạo, khai thác kho tàng tác phẩm có bản quyền mà không được cho phép và đe dọa sinh kế của nghệ sĩ. Bên cạnh đó, internet đã tràn ngập những sản phẩm AI vô hồn, càng củng cố định kiến rằng máy móc không thể tạo ra nghệ thuật thực sự.
Nhưng theo nữ tác giả, câu hỏi đáng đặt ra là: điều gì xảy ra nếu chính công nghệ này giúp những nghệ sĩ thực thụ kể những câu chuyện mà trước đây họ không đủ tiền để thực hiện?
Thorbecke chỉ ra rằng một tác phẩm do con người tạo ra cũng không mặc nhiên đồng nghĩa với nghệ thuật có chất lượng. Bà từng xem nhiều bộ phim Hollywood được thực hiện bởi đội ngũ khổng lồ và sở hữu ngân sách lớn nhưng vẫn thiếu sức sống, chủ yếu là những phần tiếp theo được sản xuất theo công thức.
Từ đó, bà đặt vấn đề về việc liệu quy trình sản xuất phim truyền thống có thực sự thiêng liêng đến mức không thể dành chỗ cho những phương thức sáng tạo mới.
AI không thay thế nghệ sĩ, nhưng sẽ thay đổi cách họ làm việc
Một trong những nghịch lý lớn nhất của nghệ thuật AI là khán giả thường đánh giá tác phẩm khác nhau tùy thuộc vào việc họ có biết nó được tạo ra với AI hay không. Thorbecke dẫn lại một thử nghiệm đáng chú ý trên mạng xã hội X. Một nghệ sĩ ẩn danh đăng bức tranh mô phỏng phong cách Claude Monet và hỏi vì sao nó kém hơn tác phẩm thật. Nhiều người lập tức chỉ trích bức tranh vì thiếu chiều sâu, sự thống nhất và tinh tế. Sau đó, tác giả tiết lộ đây thực chất là một bức tranh hoa súng thật của Monet.
Theo Thorbecke, câu chuyện cho thấy khán giả không chỉ đánh giá một tác phẩm dựa trên những gì họ nhìn thấy mà còn dựa vào cảm nhận về cách tác phẩm được tạo ra. Vì vậy, thách thức đối với các nhà làm phim AI không đơn giản là chứng minh máy móc có thể tạo ra hình ảnh đẹp, mà phải cho thấy phía sau những hình ảnh đó vẫn có quá trình lao động sáng tạo đáng kể của con người.
Các nghệ sĩ mà Thorbecke gặp tại Tokyo cũng không phải những người cổ xúy AI bằng mọi giá. Ngược lại, họ thường là những người đầu tiên thừa nhận giới hạn của công nghệ.
Yang Wang, đồng đạo diễn bộ phim "Between Before and After", cho rằng AI giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả nhưng chưa làm thay đổi bản chất công việc làm phim. Con người vẫn phải xây dựng mối quan hệ giữa các nhân vật và tổ chức các cảnh quay. Những cú máy dài, chẳng hạn cảnh bước vào hộp đêm nổi tiếng trong "Goodfellas" của Martin Scorsese, vẫn rất khó thực hiện bằng AI.
Theo Wang, lịch sử điện ảnh từng chứng kiến âm thanh, màu sắc và công nghệ kỹ thuật số làm thay đổi nghề nghiệp. Một số công việc lặp lại có thể biến mất vì AI, nhưng đồng thời công nghệ cũng có thể tạo ra những vai trò mới và trao cơ hội làm phim cho nhiều người hơn.
Yuuuki, nghệ sĩ đứng sau "The Postman", xuất thân từ ngành anime, nơi quá trình sản xuất có thể đòi hỏi lượng lao động khổng lồ. Với ông, AI là công cụ thực tế để kiểm soát khối lượng công việc và hoàn thành các dự án. Ông cho rằng sự sáng tạo của con người bắt nguồn từ những trải nghiệm tích lũy, điều mà máy móc không thể thay thế.
Quan điểm này đặc biệt đáng chú ý với ngành hoạt hình Nhật Bản, vốn từ lâu đối mặt với những chỉ trích về mức lương thấp và điều kiện làm việc khắc nghiệt. Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể giúp bảo vệ nghề thủ công thay vì xóa bỏ nó.
Thorbecke đồng thời cảnh báo không nên biến việc ứng dụng AI thành một lựa chọn mang tính cưỡng ép, theo kiểu nghệ sĩ phải sử dụng công nghệ nếu không muốn bị bỏ lại. Bà cho rằng nguồn gốc của AI tạo sinh vẫn đặt ra những vấn đề nghiêm trọng về quyền tác giả và việc sử dụng kho tàng sáng tạo của con người mà không có sự cho phép hoặc trả công tương xứng.
Theo bà, ngành công nghiệp cần tìm cách bù đắp cho những người sáng tạo có tác phẩm góp phần tạo nên nền tảng của AI. Các công đoàn trong lĩnh vực sáng tạo cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định AI được sử dụng như thế nào và người lao động có tiếng nói ra sao trong quá trình chuyển đổi.
Cuối cùng, Thorbecke cho rằng cuộc tranh luận không nhất thiết phải là cuộc chiến giữa nghệ sĩ và Thung lũng Silicon. Người quyết định tác phẩm nào đáng được xem và trả tiền vẫn là khán giả.
Những bộ phim bà xem tại Tokyo còn ngắn và chủ yếu cho thấy tiềm năng hơn là tạo ra mối đe dọa tức thời với phòng vé. Nhưng chúng đặt ra một nhận xét quan trọng: Một bộ phim có thể sử dụng AI mà vẫn mang lại cảm giác rất con người, bởi phía sau nó có một người quyết định điều gì đáng kể và điều gì đáng được chia sẻ.
Theo cách nhìn của Thorbecke, máy móc có thể thay đổi cách con người làm phim, nhưng chưa thể thay đổi điều thôi thúc con người kể một câu chuyện. AI không thể trải nghiệm nỗi đau khi nhớ một người ông, người bà, cũng không thể cảm nhận sự cô đơn của một người phải che giấu khuôn mặt mình. Chính những trải nghiệm đó mới là nguồn gốc của câu chuyện và đó vẫn là phần khó nhất để máy móc thay thế.
Suy cho cùng, AI đến lúc này vẫn chỉ là công cụ giống như cây bút hay nhạc cụ. Còn có viết ra những áng văn thơ tuyệt cú hay những giai điệu đắm say hay không thì đó là tài năng của người sử dụng công cụ.