Phim đề tài lịch sử: Tư nhân đã bớt ngại nhập cuộc?
Dòng phim đề tài lịch sử đang có nhiều dự án mới. Sự tham gia của các nhà làm phim, ê kíp và đơn vị thương mại tư nhân cho thấy tâm thế đã khác, nhưng đây vẫn là đề tài khó.
Trong nhiều năm, phim đề tài lịch sử thường được xem là địa hạt khó. Khó vì chi phí lớn. Khó vì cần bối cảnh, phục trang, đạo cụ, mỹ thuật, cố vấn và tư liệu. Khó hơn nữa vì chỉ một chi tiết về nhân vật, sự kiện, lời thoại hoặc hư cấu cũng có thể tạo ra tranh luận.
Không khó hiểu khi nhiều nhà làm phim tư nhân từng dè dặt với đề tài này. Họ có thể mạnh tay với phim hài, kinh dị, gia đình, tình cảm hoặc hành động. Nhưng phim lịch sử lại đòi hỏi thái độ, kiến thức và trách nhiệm với chất liệu quá khứ.
Sự dè dặt ấy đang giảm dần. Các dự án được công bố gần đây cho thấy phim lịch sử, chiến tranh, huyền sử, tình báo, cung đình không còn nằm ngoài sự quan tâm của các đạo diễn, nhà sản xuất, studio và đơn vị phát hành tư nhân.
Phim đề tài lịch sử và sự nhập cuộc của tư nhân
Nếu nhìn lại các dự án điện ảnh được công bố trong năm 2026, có thể thấy một tín hiệu vui: phim đề tài lịch sử không còn chỉ gắn với khối nhà nước, phim đặt hàng hoặc các dự án kỷ niệm. Bên cạnh những đơn vị quen thuộc với dòng phim chiến tranh, cách mạng, đã có thêm đạo diễn, studio, nhà sản xuất và đơn vị phát hành thương mại tham gia vào các dự án lấy cảm hứng từ lịch sử.
Sự chuyển động này cho thấy cách nhìn về phim lịch sử đang rộng hơn. Lịch sử không chỉ là chất liệu để tái hiện sự kiện, mà còn có thể mở ra nhiều hướng kể khác nhau: cổ trang, huyền sử, tình báo, sinh tồn, cung đình hoặc sử thi. Đây là điểm đáng mừng, vì một đề tài vốn bị xem là khó đang bắt đầu thu hút thêm những ê kíp có kinh nghiệm làm phim cho rạp.
Biên độ đề tài cũng khá rộng. Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh chọn hướng lịch sử - cổ trang. Hoàng hậu cuối cùng khai thác câu chuyện Nam Phương hoàng hậu và Bảo Đại. Cận kề cái chết của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên trở lại đề tài chiến tranh qua câu chuyện vượt ngục. Đất đỏ hướng đến hình tượng Võ Thị Sáu. Mật mã Đông Dương đi vào mảng tình báo. Nữ biệt động Sài Gòn, Vùng trời lửa và Đặc công rừng Sác tiếp tục mở rộng chất liệu chiến tranh, cách mạng. Xa hơn, Chiến bào của đạo diễn Victor Vũ lấy cảm hứng từ khởi nghĩa Lam Sơn, dự kiến ra mắt năm 2028.
Các dự án khác nhau về mô hình sản xuất và thời điểm ra mắt, nhưng cùng cho thấy một chuyển động mới: phim lịch sử đang trở thành chất liệu được nhiều nhà làm phim tư nhân quan tâm hơn.
Cơ hội từ cách kể gần khán giả hơn
Phim lịch sử ra rạp không thể chỉ dựa vào ý nghĩa đề tài. Lòng tự hào, sự tri ân hay tính thiêng liêng có thể tạo thiện cảm ban đầu, nhưng khán giả vẫn cần một câu chuyện đủ cuốn hút, nhân vật đủ sức thuyết phục và cảm xúc đủ thật.
Một bộ phim lấy chất liệu lịch sử vẫn phải được nhìn như một tác phẩm điện ảnh. Nhân vật cần có số phận. Xung đột cần có sức nặng. Đối thoại phải tự nhiên. Bối cảnh phải đáng tin. Cảm xúc cần đi ra từ hành động, lựa chọn và mất mát của nhân vật, không phải từ những lời nhắc nhớ.
Sự tham gia của các ê kíp quen làm phim cho rạp có thể mở thêm cách tiếp cận mới. Lịch sử không chỉ được kể theo lối tái hiện sự kiện, mà có thể đi vào sinh tồn, tình báo, hành động, cung đình hoặc sử thi. Cách kể đa dạng giúp đề tài này bớt xa với khán giả hôm nay.
Tuy vậy, phim lịch sử vẫn cần nền tảng nghiên cứu nghiêm túc. Cảnh lớn, phục trang đẹp hay nhân vật nổi tiếng chỉ là phần bề mặt. Nếu thiếu kịch bản chắc, nhân vật sống và cách hư cấu có kiểm soát, bộ phim khó đứng vững trước cả khán giả lẫn những tranh luận sau khi ra rạp.
Ranh giới dễ tranh cãi
Với phim dùng chất liệu lịch sử, khán giả không bước vào rạp như trước một câu chuyện hoàn toàn hư cấu. Họ mang theo hiểu biết, ký ức, sách vở và cả những hình dung đã có về một giai đoạn, một nhân vật, một vùng đất. Vì vậy, phục trang, lời thoại, tên gọi, bối cảnh hay một chi tiết hư cấu đều có thể trở thành điểm tranh luận.
Tranh cãi quanh Đất rừng phương Nam là một ví dụ. Bộ phim không phải phim lịch sử theo nghĩa chặt, nhưng chỉ vài chi tiết liên quan đến tên gọi tổ chức, bối cảnh Nam Bộ và cách diễn giải không khí thời cuộc đã tạo ra phản ứng mạnh. Gần hơn, Mưa đỏ cũng cho thấy phim chiến tranh lịch sử rất dễ bị đặt trong cuộc đối chiếu giữa hư cấu điện ảnh và sự thật lịch sử.
Những trường hợp đó cho thấy phim lịch sử không chỉ cần bối cảnh lớn hay cảm xúc mạnh. Nhà làm phim cần một cơ sở đủ chắc cho các lựa chọn của mình. Hư cấu là quyền của điện ảnh, nhưng hư cấu phải có điểm tựa. Khi sự sáng tạo không được nâng đỡ bằng nghiên cứu và lập luận nghệ thuật rõ ràng, phim rất dễ bị kéo vào tranh cãi ngoài tác phẩm.
Ngược lại, nếu quá sợ tranh cãi, phim lịch sử dễ trở thành bản minh họa an toàn. Ranh giới khó nhất nằm ở chỗ đó: tôn trọng lõi sự thật nhưng vẫn tạo được đời sống điện ảnh; nghiêm túc với tư liệu nhưng không biến tác phẩm thành một bài thuyết minh khô cứng.
Nhập cuộc mới chỉ là bước đầu
Sự tham gia rõ hơn của các nhà làm phim tư nhân cho thấy phim lịch sử đang có thêm lực đẩy. Điện ảnh Việt vì thế có cơ hội trở lại với những chất liệu lớn, từ nhân vật lịch sử, chiến tranh, tình báo đến cung đình, huyền sử. Nếu được xử lý tốt, đây có thể là nguồn đề tài tạo nên những tác phẩm có quy mô và chiều sâu hơn.
Dù vậy, các dự án mới chỉ đang ở giai đoạn công bố hoặc chuẩn bị ra mắt. Thành công vẫn phải chờ tác phẩm cụ thể. Với phim lịch sử, khán giả không chỉ nhìn vào tên tuổi đạo diễn, quy mô sản xuất hay chiến dịch truyền thông. Họ chờ một kịch bản chắc, nhân vật có sức sống, mỹ thuật đáng tin, diễn xuất thuyết phục và cách hư cấu đủ bản lĩnh.
Nhà làm phim tư nhân bớt ngại nhập cuộc là tín hiệu đáng chú ý. Nhưng phim lịch sử không tự có giá trị chỉ vì chọn đề tài lớn. Giá trị cuối cùng vẫn nằm ở năng lực biến quá khứ thành một câu chuyện điện ảnh có sức thuyết phục.
