Tên lửa SAM-2: Cách Việt Nam gieo 'ác mộng' cho B-52 Mỹ

Trong chiến dịch "Điện Biên Phủ trên không" cuối tháng 12.1972, không quân chiến lược Mỹ huy động hàng trăm lượt máy bay ném bom B-52 tấn công Hà Nội, Hải Phòng với cường độ chưa từng có.

Tạp chí Smithsonian mô tả chiến dịch Linebacker II như một trong những chiến dịch không kích khốc liệt nhất mà Mỹ từng tiến hành trong thế kỷ 20, với hàng trăm lượt B-52 trải thảm bom xuống Hà Nội chỉ trong 12 ngày.

Để đối đầu với lực lượng không quân mạnh nhất thế giới khi ấy, Quân đội nhân dân Việt Nam đã biến tổ hợp tên lửa SAM-2, một loại vũ khí do Liên Xô viện trợ, thành khắc tinh khiến pháo đài bay Mỹ phải khiếp sợ.

Tên lửa SAM-2 được cải tiến như thế nào?

Tổ hợp tên lửa S-75 Dvina (SAM-2) được Liên Xô viện trợ cho Việt Nam từ năm 1965, có khả năng đánh chặn mục tiêu ở độ cao 7.000 - 25.000m với tầm bắn tới 45km.

Tuy nhiên, đến cuối những năm 1960, Mỹ đã phát triển hàng loạt biện pháp đối kháng điện tử, khiến hiệu quả chiến đấu của SAM-2 sụt giảm đáng kể. Đặc biệt, trong các chiến dịch có B-52 tham gia, Mỹ bố trí hệ thống gây nhiễu chủ động dày đặc để vô hiệu hóa radar dẫn bắn của Việt Nam.

Để khắc phục tình trạng này, Việt Nam đã chủ động cải tiến SAM-2 qua 5 đợt từ năm 1967 đến 1972.

Theo bài trên báo Tuổi trẻ Thủ đô, các kỹ sư Việt Nam đã sáng tạo tích hợp radar K8-60 sử dụng sóng 3cm – một loại radar vốn dành cho pháo phòng không 57mm, vào tổ hợp SAM-2.

Đây là bước đột phá quan trọng vì loại sóng này nằm ngoài dải gây nhiễu của máy bay Mỹ, giúp phát hiện và theo dõi mục tiêu ngay trong môi trường tác chiến điện tử nặng nề nhất.

Ngoài ra, các đơn vị kỹ thuật còn bổ sung kính ngắm quang học PA-00 vào hệ thống, cho phép kíp trắc thủ quan sát mục tiêu bằng mắt thường khi tín hiệu radar bị nhiễu trắng. Điều này giúp duy trì khả năng bám bắt mục tiêu ngay cả khi radar chính bị vô hiệu hóa hoặc nhiễu loạn.

Cùng với đó là hàng loạt điều chỉnh kỹ thuật: tối ưu bộ thu phát tín hiệu, gia cố khả năng chống nhiễu, nâng cấp phần mềm xử lý, cải tiến quy trình khai hỏa… Những nỗ lực này không chỉ thể hiện sự sáng tạo mà còn cho thấy quyết tâm làm chủ khí tài của bộ đội phòng không Việt Nam.

Tờ Quân đội nhân dân nhận định những cải tiến trên đã biến hệ thống SAM-2 vốn lạc hậu trở nên phù hợp với điều kiện tác chiến hiện đại, là nền tảng để Việt Nam tự tin đối đầu với không quân Mỹ trong chiến dịch cuối năm 1972.

Cách bắn sáng tạo của tên lửa SAM-2

Không chỉ nâng cấp về mặt kỹ thuật, bộ đội tên lửa Việt Nam còn sáng tạo chiến thuật đánh B-52. Một trong những chiến thuật nổi bật được gọi là "vượt nửa góc" - phương pháp bắn tiên đoán được thực hiện bởi Tiểu đoàn 77, Trung đoàn 257.

Theo bài trên báo Dân Việt, thay vì đợi máy bay đi vào đúng tâm vòng ngắm mới phóng tên lửa, kíp chiến đấu sẽ khai hỏa khi máy bay còn đang tiến vào, tức là "bắn vượt góc".

Cách làm này giúp tên lửa có thêm thời gian tăng tốc, tiếp cận mục tiêu từ phía trước, đồng thời giảm khả năng radar bị tên lửa Shrike - loại tên lửa chống bức xạ do Mỹ triển khai - phát hiện và phá hủy.

Chiến thuật vượt nửa góc đòi hỏi kíp chiến đấu phải có kỹ năng tính toán chính xác và khả năng phối hợp nhịp nhàng giữa radar, kính quang học và bộ điều khiển.

Tiểu đoàn 77 đã áp dụng phương pháp này rất thành công trong đêm 19.12.1972, khi bắn rơi tại chỗ một chiếc B-52 tại Tam Hưng (Hà Nội), đồng thời tiêu diệt thêm 3 chiếc khác trong các đợt đánh tiếp theo.

Việc thay đổi lối đánh không chỉ nâng cao hiệu quả tiêu diệt mục tiêu mà còn làm rối loạn đội hình bay và kế hoạch tác chiến của đối phương. Mỹ không ngờ Việt Nam có thể triển khai những chiến thuật bắn vượt chuẩn, tận dụng tối đa thời điểm và vị trí khai hỏa để đạt hiệu quả cao nhất.

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu quân sự, sự thành công của chiến thuật vượt nửa góc chính là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm chiến đấu, kết hợp với những điều chỉnh sáng tạo mang dấu ấn trí tuệ Việt Nam.

Dù SAM-2 bị Mỹ "bắt bài", Việt Nam vẫn hạ B-52 bằng cách "độc, lạ"

Trên thực tế, trước khi chiến dịch Linebacker II diễn ra, Mỹ đã có nhiều dữ liệu về hệ thống SAM-2, nhờ thu thập các khí tài từ Ai Cập và Syria.

Dựa vào đó, theo Bảo tàng Không quân Mỹ, Lầu Năm Góc đã triển khai hàng loạt biện pháp gây nhiễu chủ động và bị động để vô hiệu hóa SAM-2 trên chiến trường Việt Nam.

Các máy bay B-52 được trang bị từ 10 đến 15 thiết bị gây nhiễu điện tử công suất lớn, kết hợp thả dải giấy kim loại, tạo nên một môi trường "mù sóng" cực kỳ phức tạp.

Tuy nhiên, Việt Nam đã có bước đi "độc, lạ" khi tận dụng những điểm yếu trong hệ thống gây nhiễu của Mỹ. Radar K8-60, với đặc tính tần số nằm ngoài vùng gây nhiễu chủ đạo, trở thành công cụ quan trọng để "bắt bóng" B-52 giữa biển nhiễu điện tử.

Việc lắp ghép radar K8-60 với hệ thống SAM-2 tạo thành tổ hợp KX, đã giúp đơn vị phát hiện máy bay địch từ xa, thậm chí xác định được vị trí tương đối của B-52 để dẫn bắn hiệu quả hơn.

Từ tháng 11.1971, hệ thống radar KX thử nghiệm tại Quảng Bình đã phát hiện được nhiều lần máy bay B-52. Đến tháng 12.1972, khi chiến dịch không kích của Mỹ lên đến đỉnh điểm, hệ thống này được triển khai thực chiến và chứng minh hiệu quả rõ rệt.

Không chỉ phát hiện mục tiêu, kíp chiến đấu còn sử dụng kết hợp radar và kính quang học để bám sát tín hiệu nhiễu, xác định những "dải nhiễu mờ" - nơi B-52 lộ diện thoáng qua, rồi khai hỏa đúng thời điểm. Đây chính là sự phối hợp giữa kỹ thuật và cảm giác chiến trường, giữa lý trí và trực giác, thể hiện bản lĩnh của người lính tên lửa Việt Nam.

Thống kê của phía Việt Nam, trong 12 ngày đêm cuối tháng 12.1972, có 34 chiếc B-52 bị bắn rơi, trong đó 16 chiếc rơi tại chỗ. Dù con số này còn gây tranh cãi, nhưng thực tế là Mỹ đã phải chấm dứt chiến dịch, ký Hiệp định Paris và rút quân khỏi miền Nam Việt Nam không lâu sau đó.

Việc Việt Nam dùng chính một hệ thống vũ khí mà đối phương đã "bắt bài", thậm chí nghiên cứu kỹ lưỡng để gây nhiễu, nhưng vẫn hạ gục máy bay chiến lược B-52, cho thấy khả năng thích nghi, sáng tạo và bản lĩnh phi thường của quân đội Việt Nam trong cuộc chiến không cân sức.

Hải Vũ