AI - phao cứu sinh cho ngành IT Nhật Bản

Dù đã gia tăng đáng kể nguồn nhân lực trong lĩnh vực công nghệ thông tin, năng suất lao động IT của Nhật Bản lại có xu hướng giảm sút, đặt ra những câu hỏi sâu sắc về chiến lược phát triển công nghệ của quốc gia này.

Những con số đáng báo động

Theo báo cáo mới nhất của Nikkei dựa trên dữ liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), năng suất lao động IT của Nhật Bản đã giảm tới 13% trong giai đoạn 2019-2023. Con số này không chỉ đáng báo động mà còn tạo nên một sự tương phản rõ rệt với các quốc gia G7 khác. Trong khi Mỹ ghi nhận mức tăng trưởng năng suất IT ấn tượng 27% và Anh quốc đạt 9%, Nhật Bản lại là quốc gia duy nhất trong nhóm G7 có mức sụt giảm hai con số.

Điều đặc biệt nghịch lý là trong cùng thời kỳ này, số lượng nhân viên IT tại Nhật Bản đã tăng 20%, từ khoảng 1,96 triệu người năm 2019 lên 2,35 triệu người năm 2023. Tuy nhiên, giá trị gia tăng trong lĩnh vực IT chỉ tăng khiêm tốn 5%, trong khi Mỹ đạt mức tăng trưởng 39% và Đức đạt 12% trong cùng khoảng thời gian.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở đặc thù trong mô hình kinh doanh IT của Nhật Bản. Khác với xu hướng toàn cầu hướng tới các giải pháp tiêu chuẩn hóa và có thể mở rộng quy mô, các công ty IT Nhật Bản vẫn chủ yếu theo đuổi mô hình phát triển đơn hàng tùy chỉnh. Mỗi hệ thống được xây dựng với các thông số kỹ thuật riêng biệt, đòi hỏi một lượng lớn nhân lực cho việc vận hành và quản lý.

Mô hình này tạo ra một vòng luẩn quẩn: doanh nghiệp tuyển thêm nhiều nhân viên để đáp ứng nhu cầu tùy chỉnh ngày càng phức tạp, nhưng lại không thể tận dụng được lợi thế kinh tế theo quy mô. Ngược lại, các công ty công nghệ hàng đầu như Amazon, Adobe hay Microsoft đã chuyển mình sang mô hình cung cấp cơ sở hạ tầng và phần mềm tiêu chuẩn thông qua đám mây, cho phép một dịch vụ có thể phục vụ hàng nghìn khách hàng khác nhau.

Cơ hội vàng đã bị bỏ lỡ

Thời kỳ COVID-19 đáng lẽ có thể là cơ hội vàng cho ngành IT Nhật Bản. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh mẽ vào các giải pháp số như hội nghị trực tuyến, làm việc từ xa và tự động hóa. Tuy nhiên, thay vì tập trung vào việc nâng cao hiệu quả và tối ưu hóa quy trình, nhiều công ty lại chọn cách mở rộng đội ngũ nhân viên để đáp ứng nhu cầu tăng cao.

Chiến lược này, dù có thể mang lại doanh thu ngắn hạn, lại không tạo ra được giá trị bền vững. Kết quả là một nghịch lý đáng buồn: càng nhiều người làm việc trong ngành IT nhưng giá trị trung bình mà mỗi người tạo ra lại càng giảm.

Tuy nhiên, không phải tất cả đều u ám. Một số tập đoàn lớn của Nhật Bản đã bắt đầu nhận ra và thay đổi mô hình kinh doanh. Tập đoàn NTT, một trong những gã khổng lồ viễn thông hàng đầu, đang tích cực triển khai trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AI) trong toàn bộ quy trình phát triển hệ thống doanh nghiệp. Công ty kỳ vọng có thể cải thiện hiệu quả công việc lên tới 20% cho mỗi nhân viên.

Đây có thể là tín hiệu tích cực cho thấy ngành IT Nhật Bản đang từng bước chuyển mình. Việc ứng dụng AI không chỉ giúp tự động hóa các tác vụ lặp đi lặp lại mà còn có thể hỗ trợ phát triển các giải pháp tiêu chuẩn hóa, giảm thiểu sự phụ thuộc vào việc tùy chỉnh thủ công.

Bài học cho các quốc gia chuyển đổi số

Trường hợp của Nhật Bản mang đến những bài học quý giá không chỉ cho bản thân quốc gia này mà còn cho các nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi số. Việc đầu tư vào nguồn nhân lực là cần thiết, nhưng không đủ. Quan trọng hơn là phải có chiến lược rõ ràng để nâng cao năng suất và tạo ra giá trị gia tăng thực sự.

Nghịch lý "nhiều người nhưng ít hiệu quả" của Nhật Bản cho thấy rằng trong thời đại số, việc mở rộng quy mô theo cách truyền thống (tuyển thêm người) có thể không còn phù hợp. Thay vào đó, các doanh nghiệp cần tập trung vào việc tiêu chuẩn hóa quy trình, tận dụng công nghệ để tự động hóa và xây dựng các mô hình kinh doanh có thể mở rộng.

Tương lai của ngành IT Nhật Bản và thực tế là của nhiều quốc gia khác, sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi này. AI và các công nghệ mới có thể là chìa khóa, nhưng chỉ khi được triển khai với tư duy đổi mới căn bản về cách thức hoạt động và tạo ra giá trị. Nikkei còn khẳng định: "Việc sử dụng AI hiệu quả như thế nào sẽ quyết định khả năng cạnh tranh IT trong tương lai của các công ty Nhật Bản". Câu hỏi giờ có lẽ không còn là "có bao nhiêu người đang làm việc trong IT?" mà là "họ đang tạo ra giá trị gì và như thế nào?".

Bùi Tú