Chuyên gia tâm lý và an ninh mạng phân tích về nạn bắt cóc online

Đây là thủ đoạn lừa đảo tinh vi đang mới xuất hiện tại Việt Nam, nhắm vào người trẻ và khai thác tình cảm gia đình để trục lợi.

Khác với những vụ lừa đảo truyền thống, "bắt cóc online" là một kịch bản được dàn dựng phức tạp, trong đó những kẻ lừa đảo không chỉ đơn thuần nhắm vào một nạn nhân, mà còn thao túng cả gia đình của họ. Điều đáng lo ngại hơn là chúng đang sử dụng những công nghệ tiên tiến nhất, từ deepfake đến AI tạo giọng nói giả, để tạo ra những "bằng chứng" đáng tin cậy về việc con em của các gia đình đã bị bắt cóc thật sự.

Kịch bản hoàn hảo của kẻ lừa đảo

Tiến sĩ Katrina Phillips, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học tại RMIT Việt Nam, giải thích rằng những vụ lừa đảo này thường được thiết kế dựa trên hai động lực tâm lý cơ bản của con người: mong muốn có được lợi ích và sự sợ hãi. Bà Phillips nhấn mạnh "Tại Việt Nam, có một số trường hợp người trẻ bị thao túng vì họ không muốn làm cha mẹ thất vọng". Đây là một điểm yếu tâm lý xã hội của văn hóa xã hội Á Đông.

Quy trình thao túng thường bắt đầu một cách vô cùng tinh vi. Thay vì đưa ra yêu cầu ngay từ đầu, những kẻ lừa đảo sẽ "giăng bẫy", tìm cách thu hút sự chú ý và khiến nạn nhân bắt đầu tương tác. Chúng giả danh các cơ quan có thẩm quyền hoặc công ty uy tín, sử dụng thông tin và logo bị đánh cắp để tạo dựng niềm tin ban đầu.

Khi niềm tin đã được thiết lập, bước tiếp theo là tạo ra cảm giác cấp bách. Nạn nhân sẽ được cảnh báo rằng họ phải hành động ngay lập tức, nếu không sẽ chịu hậu quả nghiêm trọng. Tiến sĩ Phillips phân tích: "Kẻ lừa đảo sau đó sẽ đưa ra một biện pháp để xử lý vấn đề, thực chất là giải quyết một tình huống không có thật".

Tại sao người trẻ trở thành mục tiêu?

Câu hỏi đặt ra là tại sao những kẻ tội phạm lại đặc biệt nhắm vào người trẻ? Các chuyên gia cho rằng sinh viên mới ra trường hoặc những người đang trải qua những thay đổi lớn trong cuộc sống là nhóm đối tượng lý tưởng. Trong giai đoạn chuyển tiếp này, họ thường có tâm lý bất ổn, dễ bị tác động bởi những thông tin từ bên ngoài.

Điều đáng chú ý là những kẻ lừa đảo rất chuyên nghiệp trong việc tìm kiếm nạn nhân. Chúng sử dụng dữ liệu công khai, cơ sở dữ liệu bị rò rỉ và thông tin trên mạng xã hội để xây dựng hồ sơ chi tiết về từng mục tiêu tiềm năng. Thậm chí, các nghiên cứu còn chỉ ra rằng nếu một người từng là nạn nhân của lừa đảo trước đây, họ có khả năng bị nhắm đến lần nữa trong tương lai.

Tiến sĩ Phillips làm rõ: "Có quan niệm sai lầm rằng chỉ những người yếu thế mới bị nhắm đến. Thực tế, kẻ lừa đảo tìm kiếm những người dễ tiếp cận như am hiểu công nghệ, phụ thuộc tài chính vào gia đình hoặc bị cô lập về mặt cảm xúc". Điều này có nghĩa là ngay cả những người trẻ thông minh, có học thức cũng có thể trở thành nạn nhân nếu họ đang trong tình trạng tâm lý không ổn định.

Tội phạm dùng công nghệ ngày càng thành thạo

Khía cạnh kỹ thuật của những vụ "bắt cóc online" này cũng vô cùng đáng lo ngại. Tiến sĩ Jeff Nijsse, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm tại RMIT, chỉ ra rằng "tội phạm mạng sử dụng kỹ thuật xã hội, trang web giả mạo, phần mềm độc hại, thậm chí cả công cụ AI như phần mềm giả giọng nói để đánh lừa cả nạn nhân và gia đình họ".

Quy trình tấn công thường diễn ra theo nhiều giai đoạn phức tạp. Tiến sĩ Sreenivas Tirumala, giảng viên cấp cao ngành Công nghệ thông tin, mô tả: "Chúng thường yêu cầu nạn nhân tự cách ly, sau đó sử dụng các cuộc gọi thông qua kết nối Internet (VoIP) để đe dọa pháp lý và yêu cầu cung cấp thông tin ngân hàng hoặc mã OTP".

Điều đặc biệt nguy hiểm là những kẻ tội phạm đã biết cách khai thác các nền tảng phổ biến tại Việt Nam. Tiến sĩ Joshua Dwight, Phó chủ nhiệm bộ môn CNTT và Kỹ thuật phần mềm, giải thích rằng Facebook, Zalo, WhatsApp và Telegram thường được sử dụng trong các vụ lừa đảo này do phạm vi tiếp cận rộng và tính năng mã hóa.

Ông Dwight cảnh báo: "WhatsApp đặc biệt có lợi cho kẻ lừa đảo vì rất khó truy vết. Nhưng thực tế là chúng sử dụng cả công nghệ cũ lẫn mới – từ deepfake đến tin nhắn SMS giả mạo". Sự kết hợp này tạo ra một hệ sinh thái tội phạm vô cùng nguy hiểm, nơi "kẻ lừa đảo có rất nhiều cách tiếp cận nạn nhân và thực hiện các tội nghiêm trọng hơn như tống tiền, bắt cóc và buôn người".

Dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh

Để bảo vệ bản thân và gia đình, việc nhận biết các dấu hiệu sớm là vô cùng quan trọng. Những thay đổi trong hành vi như tự cô lập bất thường, lén lút trên mạng, hoặc bất ổn cảm xúc có thể là tín hiệu cảnh báo rằng một người trẻ đang bị thao túng trên mạng.

Tiến sĩ Tirumala đề xuất một chiến lược phòng ngừa toàn diện, gồm bốn trụ cột chính. Đầu tiên là giáo dục và nâng cao hiểu biết về an ninh mạng, giúp học sinh, sinh viên có khả năng phân biệt kẻ lừa đảo với người thật. Thứ hai, cần hạn chế chia sẻ thông tin cá nhân trực tuyến, đặc biệt là các thông tin nhạy cảm như ngày sinh, số CMND/CCCD, số điện thoại, địa chỉ.

Yếu tố thứ ba và có lẽ quan trọng nhất là luôn xác minh mọi thông tin liên lạc thông qua nguồn đáng tin cậy. Ông Tirumala nhấn mạnh: "Điều này sẽ giúp bạn có thêm thời gian xác minh xem người gọi có phải là người thật hay không". Cuối cùng, cần biết cách tạm dừng trước khi phản ứng, bởi "không cơ quan chức năng chính thống nào gây áp lực buộc thực hiện hành động nào đó ngay lập tức mà không cho thời gian xác minh".

Tiến sĩ Dwight cũng đưa ra một nguyên tắc đơn giản nhưng hiệu quả: "Nếu một cơ hội nghe có vẻ quá tốt thì thường không thật".

Vai trò của gia đình trong việc bảo vệ

Tuy nhiên, theo các chuyên gia tâm lý, biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất vẫn đến từ chính gia đình. Tiến sĩ Phillips nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo dựng mối quan hệ cởi mở và hỗ trợ con cái trong mỗi gia đình.

Bà Phillips khuyến nghị: "Điều quan trọng phải đảm bảo rằng con cái chúng ta có thể đặt câu hỏi và tìm kiếm lời khuyên, thay vì giấu diếm chuyện đang xảy ra". Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, nơi nhiều người trẻ thường ngại chia sẻ những khó khăn với gia đình vì sợ làm cha mẹ thất vọng.

Khi gia đình tạo được môi trường an toàn, nơi con cái có thể thoải mái chia sẻ mọi điều mà không sợ bị phán xét, thì đó chính là tấm khiên bảo vệ mạnh mẽ nhất chống lại những kẻ tội phạm mạng. Bởi cuối cùng, trong cuộc chiến chống lại tội phạm công nghệ cao, vũ khí mạnh nhất vẫn là sự hiểu biết, cảnh giác và tình cảm gia đình.

Trong thời đại mà ranh giới giữa thế giới thực và ảo ngày càng mờ nhạt, việc bảo vệ bản thân và người thân trước những thủ đoạn "bắt cóc online" đã trở thành một kỹ năng sinh tồn thiết yếu mà mỗi người Việt Nam cần phải trang bị.

Bùi Tú