ĐBSCL - đồng ruộng đang chuyển mình từng ngày

Công nghệ xanh lan tỏa từng thửa ruộng

Theo PGS‑TS Lê Văn Vàng, hiệu trưởng Trường Đại học Cần Thơ, nông nghiệp vùng này đã bước từ nền tảng lạc hậu sang mô hình Nông nghiệp 4.0, với hướng đi rõ nét về công nghệ xanh và giảm phát thải. Khoa học công nghệ cùng các mô hình canh tác hiện đại thực sự đang phát huy hiệu quả rõ rệt.

Tại Cần Thơ, mô hình vườn rau hữu cơ tại Cantho Eco Resort, diện tích khoảng 1 ha, là một biểu tượng sống động của nông nghiệp công nghệ xanh. Hệ thống thủy lợi hợp lý kết hợp thiết bị tưới phun sương hiện đại không chỉ giảm phát thải mà còn tuân thủ tiêu chuẩn VietGAP, đảm bảo an toàn thực phẩm, phục vụ khách du lịch trải nghiệm, khám phá và tham gia trực tiếp vào quy trình trồng rau hữu cơ.

Ông Võ Nguyễn Minh Thái, Giám đốc phụ trách kinh doanh và tiếp thị khu du lịch cho biết: “Vườn được thiết kế theo mô hình canh tác hữu cơ lên đến 90%, gồm nhiều loại rau ăn lá, củ, quả, và còn bảo tồn, phát triển các loại cây dược liệu cổ truyền, thuốc nam”.

Ở Đồng Tháp, HTX Kim Phát nổi bật với mô hình sản xuất giống cây bằng kỹ thuật cấy mô – từ giống dứa MD2, hoa lan đến hơn 30 loại cây trồng khác. Trung bình mỗi tháng, HTX cung ứng hơn 1 triệu cây giống cho cả vùng ĐBSCL, miền Trung và Tây Nguyên, áp dụng tiêu chuẩn xuất khẩu cho vùng nguyên liệu như dừa xiêm, bưởi da xanh.

Nhiều tỉnh trong vùng đã triển khai sử dụng drone để gieo hạt, phun phân bón, giám sát cây trồng – mô hình “no footprint” giúp tiết kiệm phân bón, nước và tăng năng suất đồng thời giảm khí nhà kính. Tại Long An, 60.000 ha ruộng lúa đang ứng dụng drone trong sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.

Ngoài ra, các hệ thống IoT (Internet of Things) và mạng cảm biến không dây như LoRa kết hợp UAV đã được nghiên cứu để thu thập dữ liệu thời tiết, độ ẩm, sức khỏe cây trồng... giúp nông dân ra quyết định tưới tiêu, xử lý sâu bệnh chính xác hơn.

Mô hình lúa – tôm (con tôm ôm cây lúa) đã phát triển mạnh trong hơn một thập kỷ qua tại các tỉnh như Cà Mau, Vĩnh Long, Kiên Giang... đặc biệt trồng các giống lúa đặc sản ST24, ST25. Theo đó, tôm được nuôi trong mùa nắng, khi mùa mưa đến, nước ngọt tràn về thì chuyển sang trồng lúa, không dùng phân vô cơ hay thuốc trừ sâu, đạt chuẩn VietGAP và xuất khẩu. Gạo đặc sản có giá cao hơn các loại khác từ 15–20%, tôm sạch cũng được ưa chuộng.

Tại Cà Mau, Vĩnh Long, các mô hình lúa – tôm phát triển tốt. Ông Nguyễn Văn Toàn, Chủ tịch Hội đồng Quản trị HTX Ông Muộn (Cà Mau) cho biết HTX sản xuất theo chuỗi giá trị từ khâu đầu vào tới đầu ra nhằm kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm. Sản phẩm từ 182ha đất sản xuất lúa - tôm tiêu thụ mạnh, trong đó có 2 sản phẩm chủ lực là gạo ST24, ST25 được bán với giá 28.000 đồng/kg. Tôm có thương hiệu tôm sạch nên rất được thị trường ưa chuộng.

“Trước những tác động của biến đổi khí hậu, người dân địa phương hiện nay dần quen với cuộc sống, sản xuất theo mùa. Mô hình lúa-tôm là minh chứng cho điều đó. Mùa nắng tôi nuôi tôm cua, khi vào mùa mưa, độ mặn giảm tôi trồng lúa kết hợp nuôi tôm. Nhờ vậy mà đời sống gia đình ổn định”, ông Cuộc - một nông dân kể.

Sau hơn 10 năm phát triển, mô hình lúa - tôm ngày càng chứng minh hiệu quả cả về kinh tế và môi trường.

Cần Thơ – đầu tàu sáng tạo nông nghiệp hiện đại

Đại học Cần Thơ (CTU) cùng Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL (MDI), Viện Nghiên cứu Lúa ĐBSCL (CLRRI) luôn là những trung tâm truyền cảm hứng cho đổi mới nông nghiệp của cả vùng.

CTU đã có hàng nghìn đề tài nghiên cứu, hơn 3.600 công bố trong SCOPUS, chuyển giao công nghệ và vận hành rất mạnh mảng cơ giới hóa, IoT giám sát đất - nước, tự động hóa chế biến và logistics, cùng nhiều startup nông nghiệp sáng tạo. MDI (thuộc CTU) ngoài nghiên cứu, còn góp phần đào tạo nguồn nhân lực về nông nghiệp, phát triển nông thôn và hệ thống nông nghiệp vùng ĐBSCL, với nhiều khóa đào tạo cho cán bộ địa phương.
Viện nghiên cứu lúa ĐBSCL (CLRRI) tại Cần Thơ từ năm 1977 đến nay không ngừng phát triển các giống lúa, chuyển giao kỹ thuật cho nông dân. CLRRI đã chọn tạo, giới thiệu đưa vào sản xuất hơn 180 giống lúa, chiếm 60-75% diện tích ở ĐBSCL, đóng vai trò chủ lực xuất khẩu. Đặc biệt, các giống lúa “hệ gene OM” của Viện hiện diện trên phần lớn cánh đồng ĐBSCL.

Ba đơn vị khoa học này tạo thành 3 trụ cột đổi mới diện mạo nông nghiệp ĐBSCL: CTU đóng vai trò hạt nhân nghiên cứu phát triển của vùng. MDI được gọi là “trạm bơm năng lực” cho cán bộ - nông dân. CLRRI cung cấp chuỗi giá trị giống - kỹ thuật quy mô lớn mang lại năng suất, giá trị cho nông dân.

Thay đổi toàn diện và diện mạo tương lai

Trước đây, ĐBSCL chỉ sản xuất lúa truyền thống, mức độ cơ giới hóa thấp, phụ thuộc thủ công và tự cung – tự cấp. Năm 1961 sản lượng lúa ĐBSCL đạt gần 9 triệu tấn. Đến những năm 2007-2008, dù không còn chuyên canh lúa, nhưng sản lượng lúa đạt gần 36 triệu tấn, gấp gần 4 lần. Góp công lớn trong thành công đó chính là khoa học - công nghệ.

Tương lai của ĐBSCL còn rất nhiều thay đổi lớn. Vùng đất đang đứng trước nguy cơ xâm nhập mặn, sạt lở, nước biển dâng, các dòng sông cũng không còn như trước... Những vấn đề của tương lai tiếp tục cần đến tri thức khoa học và công nghệ mới để giải quyết, như các chương trình phát triển xanh, phương thức canh tác ít nước, giảm phát thải và thích ứng tốt hơn.

Từ những thửa ruộng lúa đơn điệu đến những vườn cây hữu cơ, nhà kính công nghệ, drone bay trên đồng, vùng ĐBSCL đang chứng minh: nông nghiệp Việt không chỉ tiến bộ, mà đã chuyển mình mạnh mẽ và toàn diện. Công nghệ 4.0, tưới thông minh, cấy mô, lúa – tôm sạch, thử nghiệm AI-IoT… không chỉ mở rộng cánh cửa thị trường toàn cầu mà còn mở ra những triển vọng giải quyết các vấn đề của tương lai.

Đánh giá về những tiến bộ của nông nghiệp Việt Nam, PGS-TS Lê Văn Vàng cho rằng: “Mấy chục năm qua, nông nghiệp Việt Nam tiến bộ vượt bậc. Từ một đất nước nghèo đói, thiếu lương thực, nước ta đã vươn lên trở thành đất nước có nền nông nghiệp tiến tiến hàng đầu, xuất khẩu gạo đứng thứ 2 trên thế giới".

Đó chính là hành trình từ “vựa lúa quê nhà” đến hình mẫu nông nghiệp hiện đại, bền vững – mà mỗi bước chuyển đều được vun vén từ trí tuệ, sáng tạo và lòng yêu nghề của người nông dân ĐBSCL.

Văn Kim Khanh - Trần Khải - Mỹ Tho