Loài chó thấu hiểu cảm xúc chủ nhân nhiều hơn chúng ta tưởng
Bộ não của loài chó có những vùng chuyên biệt nhạy cảm với giọng nói, nét mặt biểu cảm của chủ nhân.
Cún cưng của bạn nghiêng đầu khi bạn khóc, đi đi lại lại khi bạn căng thẳng và bằng cách nào đó luôn xuất hiện bên cạnh vào những khoảnh khắc tồi tệ nhất của chủ nhân. Sự trùng hợp ư? Hoàn toàn không!
Hàng ngàn năm tiến hóa bên cạnh con người đã khiến loài chó có những cách đặc biệt để thấu hiểu giọng nói, nét mặt và thậm chí cả "hóa học" trong não bộ của chúng ta. Từ những vùng não dành riêng để xử lý lời nói của con người cho đến hormone "tình yêu" oxytocin sản sinh mạnh mẽ khi hai bên giao tiếp bằng mắt, tâm trí của cún cưng đã được "lập trình" để cảm nhận những gì bạn đang cảm thấy.
Bộ não chó giúp nhìn thấu tâm trạng con người
Bằng chứng cho trí tuệ cảm xúc phi thường này bắt đầu từ chính bộ não của chúng. Bộ não của loài chó có những vùng chuyên biệt nhạy cảm với giọng nói, tương tự như ở con người. Trong một nghiên cứu chụp ảnh não, các nhà khoa học phát hiện ra rằng chó có các vùng xử lý giọng nói ở vỏ não thái dương, nơi sẽ sáng lên để phản ứng với âm thanh giọng nói.
Chó không chỉ phản ứng với bất kỳ âm thanh nào, mà còn với tông cảm xúc trong giọng nói của bạn. Các hình ảnh quét não cho thấy những âm thanh mang cảm xúc - tiếng cười, tiếng khóc, tiếng hét giận dữ - sẽ kích hoạt vỏ não thính giác và hạch hạnh nhân của chó - một phần của não bộ liên quan đến việc xử lý cảm xúc.
Chó cũng là những "chuyên gia" đọc nét mặt. Khi được cho xem hình ảnh khuôn mặt con người, chúng sẽ có sự gia tăng hoạt động não. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nhìn thấy một khuôn mặt người quen thuộc sẽ kích hoạt các trung tâm phần thưởng và trung tâm cảm xúc trong não chó - có nghĩa là bộ não của chúng đang xử lý các biểu cảm của bạn, có thể không bằng lời nói mà bằng cảm nhận.
Chó không chỉ quan sát cảm xúc của bạn; chúng còn có thể "lây" cảm xúc đó. Các nhà nghiên cứu gọi đây là sự lây lan cảm xúc, một dạng cơ bản của sự đồng cảm, nơi một cá thể phản chiếu trạng thái cảm xúc của cá thể khác. Một nghiên cứu năm 2019 cho thấy một số chủ nhân và chó có nhịp tim đồng bộ trong những lúc căng thẳng, với nhịp đập trái tim của cả hai phản chiếu lẫn nhau.
Sự lây lan cảm xúc này không đòi hỏi lý luận phức tạp - đó là một dạng đồng cảm tự động xuất phát từ sự gắn kết chặt chẽ. Cú ngáp hay tiếng rên rỉ đầy đồng cảm của cún cưng có lẽ là do liên kết được học hỏi và sự hòa hợp cảm xúc, hơn là sự phản chiếu tâm trí theo nghĩa đen.
Hiệu ứng Oxytocin
Khám phá đáng chú ý nhất về mối liên kết giữa chó và người có thể là mối liên hệ hóa học mà chúng ta chia sẻ. Khi chó và người giao tiếp bằng mắt một cách nhẹ nhàng, cả hai đều trải qua một sự gia tăng đột biến của oxytocin, thường được mệnh danh là "hormone tình yêu".
Trong một nghiên cứu, những người chủ nhìn thẳng vào mắt cún cưng của mình trong thời gian dài có nồng độ oxytocin cao hơn đáng kể sau đó và chó của họ cũng vậy.
Vòng lặp phản hồi oxytocin này củng cố sự gắn kết, giống như ánh nhìn giữa cha mẹ và trẻ sơ sinh. Điều đáng kinh ngạc là hiệu ứng này chỉ có ở loài chó được thuần hóa: Những con sói được nuôi dưỡng bằng tay lại không có phản ứng tương tự với việc giao tiếp bằng mắt với con người.
Khi chó được thuần hóa, chúng đã tiến hóa vòng lặp oxytocin liên loài này như một cách để gắn kết chúng về mặt cảm xúc với con người. Ánh mắt có hồn mà cún cưng dành cho bạn chính là phản ứng hóa học đang gắn kết con người và thú cưng với nhau.
Ngoài giao tiếp bằng mắt, chó còn rất giỏi trong việc đọc ngôn ngữ cơ thể và biểu cảm khuôn mặt con người. Các thí nghiệm đã chứng minh rằng những con chó cưng có thể phân biệt một khuôn mặt đang cười với một khuôn mặt đang giận dữ, ngay cả trong ảnh.
Chó có xu hướng sử dụng bán cầu não phải khi xử lý các tín hiệu cảm xúc, chúng thường nhìn về phía bên trái khuôn mặt con người khi đánh giá biểu cảm - một mô hình cũng được thấy ở con người và các loài linh trưởng.
Chó dựa vào nhiều giác quan để nhận biết bạn đang cảm thấy thế nào. Một tiếng "Ngoan quá!" vui vẻ, cao giọng đi kèm với tư thế thoải mái sẽ gửi đi một thông điệp rất khác so với một tiếng hét nghiêm khắc với ngôn ngữ cơ thể cứng nhắc.
Đặc biệt, chúng thậm chí có thể "đánh hơi" được cảm xúc. Trong một nghiên cứu năm 2018, những con chó ngửi mồ hôi từ những người đang sợ hãi đã thể hiện sự căng thẳng nhiều hơn so với những con chó ngửi mồ hôi của người "vui vẻ". Về cơ bản, sự lo lắng của bạn có mùi khó chịu đối với chó, trong khi sự hạnh phúc thoải mái của bạn có thể khiến chúng cảm thấy dễ chịu.
Được lai tạo để làm bạn
Làm thế nào mà chó lại có thể hòa hợp một cách phi thường với cảm xúc của con người đến vậy? Câu trả lời nằm ở hành trình tiến hóa của chúng song hành cùng chúng ta. Chó có bộ não nhỏ hơn so với tổ tiên sói hoang dã của chúng, nhưng trong quá trình thuần hóa, bộ não của chúng có thể đã được "tái lập trình" để tăng cường trí tuệ xã hội và cảm xúc.
Manh mối đến từ một thí nghiệm thuần hóa cáo của Nga. Những con cáo được lai tạo để trở nên hiền lành cho thấy sự gia tăng chất xám ở các vùng liên quan đến cảm xúc và phần thưởng.
Những kết quả này thách thức giả định rằng việc thuần hóa khiến động vật kém thông minh hơn. Thay vào đó, việc lai tạo các loài vật thân thiện và hòa đồng có thể tăng cường các đường dẫn thần kinh giúp chúng hình thành mối liên kết.
Ở loài chó, hàng ngàn năm sống như bạn đồng hành đã giúp chúng tinh chỉnh các đường dẫn thần kinh để đọc các tín hiệu xã hội của con người. Mặc dù bộ não của cún cưng có thể nhỏ hơn của sói, nhưng nó có thể được tối ưu hóa một cách độc đáo để yêu thương và thấu hiểu con người.
Chó có lẽ không suy ngẫm lý do tại sao bạn buồn hay nhận ra rằng bạn có những suy nghĩ và ý định riêng biệt. Thay vào đó, chúng vượt trội trong việc cảm nhận những gì bạn đang thể hiện ra bên ngoài và phản ứng tương ứng.
Vì vậy, chó có thể không đọc được suy nghĩ của chúng ta, nhưng bằng cách đọc hành vi và cảm xúc của chúng ta, chúng đã kết nối với chúng ta về mặt cảm xúc theo một cách mà ít loài động vật nào khác có thể làm được.
Trong thế giới hiện đại đầy bận rộn, sự đồng cảm liên loài đó không chỉ đáng yêu, nó còn có ý nghĩa về mặt tiến hóa và xã hội, nhắc nhở chúng ta rằng ngôn ngữ của tình bạn đôi khi vượt lên trên cả giống loài.