TS-BS Lê Tuấn Anh: Chưa thể biết y học hạt nhân có tác hại gì trong tương lai
Dù thừa nhận y học hạt nhân có những ưu điểm vượt trội so với phương pháp điều trị ung thư truyền thống nhưng TS-BS Lê Tuấn Anh cho rằng, y học hạt nhân cũng phải cần phối hợp với các phương pháp điều trị khác, và không được chỉ định rộng rãi, vì chưa biết được nó có tác hại gì trong tương lai hay không.
Y học hạt nhân (nuclear Medicine) là một chuyên ngành trong y học ứng dụng các dược chất đồng vị phóng xạ để chẩn đoán, theo dõi và điều trị bệnh. Điểm đặc biệt của y học hạt nhân là thay vì quan sát hình thái giải phẫu (như X-quang, CT, MRI), nó cung cấp thông tin về chức năng, chuyển hóa và hoạt động sinh lý của cơ quan trong cơ thể.
Các chuyên gia y tế đánh giá y học hạt nhân đang là một “vũ khí kép” trong ung thư học – vừa giúp chẩn đoán chính xác ở mức độ phân tử, vừa có khả năng điều trị trúng đích với ít tác dụng phụ. Đây chính là nền tảng cho xu hướng y học cá thể hóa trong tương lai.
Y học hạt nhân là người dẫn đường
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, TS-BS Lê Tuấn Anh- Giám đốc Trung tâm ung bướu, Bệnh viện Chợ Rẫy- cho biết trước đây y học hạt nhân nghiêng về ghi hình, chẩn đoán hình ảnh trong xạ hình xương, xạ hình tuyến giáp, xạ hình thận, xạ hình tim…
Đối với ung thư, y học hạt nhân đóng góp không nhiều, chỉ cung cấp cho điều trị ung thư tuyến giáp ( I-131). Ở Việt Nam có lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt sản xuất đồng vị I-131 để cung cấp cho các cơ sở y tế trên cả nước điều trị ung thư tuyến giáp. Đây là loại I-ốt phóng xạ dạng uống, để điều trị ung thư tuyến giáp.
Khi đó, mối quan hệ giữa y học hạt nhân và ung thư tương đối tách biệt, trong đó, y học hạt nhân liên quan đến phần chẩn đoán, còn ung thư là liên quan đến vấn đề điều trị như: phẫu thuật, hóa trị, xạ trị…
-Vậy ngày nay, y học hạt nhân có những tiến bộ gì trong chẩn đoán và điều trị ung thư?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Thời gian gần đây do sự phát triển của khoa học công nghệ, y học hạt nhân và ung thư ngày càng gần nhau. Trong đó y học hạt nhân đã phát triển lên thành PET/ CT. Khi đó, chất đồng vị phóng xạ dùng để chụp PET/ CT sẽ hấp thụ vào tế bào ung thư, phát hiện ra tế bào ung thư. Ghi hình PET/CT sẽ biết được tại chỗ tế bào ung thư ra sao, di căn như thế nào. Từ đó sẽ cung cấp thông tin cho bác sĩ điều trị ung thư. Như vậy có thể thấy, y học hạt nhân gắn với ung thư là hình ảnh của y học hạt nhân phục vụ cho điều trị ung thư.
Hiện nay, Bệnh viện Chợ Rẫy đang phát triển những ghi hình ngoài chất FDG để phát hiện tế bào ung thư của nhiều loại ung thư trong cơ thể. Trong đó, ung thư tiền liệt tuyến có chất PSMA- đồng vị phóng xạ đặc hiệu cho ung thư tiền liệt tuyến. Chất này chỉ gắn vào tế bào ung thư tiền liệt tuyến, không vào các mô bình thường giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác ung thư tiền liệt tuyến.
Hiện nay, trên thế giới đã sáng chế rất nhiều đồng vị, dẫn đường cho điều trị ung thư. Trong tương lại, hy vọng y học hạt nhân tại Việt Nam sẽ bào chế ra nhiều đồng vị đặc hiệu cho từng loại ung thư, khi đó nó sẽ dẫn đường cho điều trị ung thư.
Nếu nói về tương lai gần, hiện Trung tâm ung bướu, Bệnh viện Chợ Rẫy đang phối hợp với khoa y học hạt nhân của bệnh viện này thực hiện điều trị ung thư thần kinh nội tiết, và ung thư tuyến tiền liệt bằng ứng dụng y học hạt nhân.
-Nếu làm một phép so sánh thì sau khi có y học hạt nhân việc điều trị ung thư có hiệu quả hơn so với trước khi có y học hạt nhân không, thưa bác sĩ ?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Tôi có thể nói cụ thể thế này. Trước khi có máy PET/ CT việc điều trị ung thư chỉ dựa vào CT và MRI. Khi đó chẩn đoán của bác sĩ dựa trên hình thái- hình dạng của khối u, xem có tổn thương nào không. Hiện nay khi đã có máy PET/ CT giúp bác sĩ xem trong khối bất thường đó có chỗ nào “bắt” thuốc nhiều, “ bắt” thuốc ít và không “ bắt” thuốc để biết được đâu là vị trí ung thư, đâu không phải là vị trí ung thư. Điều này giúp bác sĩ không phải điều trị một vùng ung thư quá rộng mà điều trị khu trú. Việc điều trị khu trú có lợi thế là khi xạ trị sẽ được liều cao hơn, giúp điều trị hiệu quả hơn. Như vậy, y học hạt nhân là người dẫn đường giúp cho việc phát hiện, và điều trị ung thư được chính xác hơn.
Chưa biết được trong tương lai có gây hại hay không
-Vậy hiện nay những tiến bộ nổi bật nào của y học hạt nhân giúp các bác sĩ ở Việt Nam có thể chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả bệnh ung thư?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Hiện nay một số quốc gia và vùng lãnh thổ như: Nhật, Đài Loan…có nhiều đồng vị phóng xạ phục cho điều trị ung thư như đồng vị Lutetium-177 điều trị ung thư tiền liệt tuyến; đồng vị boron phục vụ cho việc điều trị ung thư đầu cổ, u não. Đây là chất đặc biệt, sau khi tiêm vào cơ thể bệnh nhân, nó hấp thụ vào tế bào u não hay ung thư đầu cổ, những tế bào nào “bắt” được đồng vị boron sẽ dùng máy xạ trị hạt nặng neutron để xạ đúng vào tế bào đó thôi. Đây là sự kết hợp giữa xạ trị và y học hạt nhân trong điều trị u não và ung thư đầu cổ.
Trong khi đó, ở Việt Nam việc ứng dụng y học hạt nhân trong điều trị ung thư còn hạn chế. Chúng ta mới tìm ra được đồng vị để ghi hình cho ung thư tiền liệt tuyến, đó là chất đồng vị PSMA.
Tiến bộ nổi bật nhất trong y học hạt nhân được ứng dụng tại Việt Nam trong chẩn đoán và điều trị ung thư là PET/ CT. Đồng vị chụp PET/CT là FDG (Fluor-18) sẽ được gắn lên chất Glucose, khi đó tế bào ung thư nào hoạt động mạnh sẽ “ăn” nhiều lên chất Glucose làm sáng đèn, giúp chúng ta phát hiện ra tế bào ung thư, từ đó tạo điều kiện điều trị chính xác, hiệu quả hơn. Đây giống như việc chỉ điểm để bác sĩ “đánh” chính xác vào tế bào ung thư.
Trong tương lai, chúng ta sẽ tìm ra những đồng vị mới cho những ung thư khác. Sắp tới sẽ có những đồng vị điều trị ung thư, chứ không chỉ là ghi hình, chẩn đoán đơn thuần.
-Như vậy, y học hạt nhân có giúp chúng ta chẩn đoán sớm bệnh ung thư không, thưa bác sĩ?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Ở góc độ nào đó thì y học hạt nhân có thể giúp chẩn đoán sớm bệnh ung thư. Điều này là do y học hạt nhân tìm ra những tế bào ung thư thông qua việc bắt được những đồng vị đó sớm. Ngoài PET/CT, nếu chúng ta có thêm những đồng vị đặc hiệu khác khi chụp sẽ bắt được sớm hơn.
Tuy nhiên, hiện nay các bác sĩ thường không chỉ định PET/CT để tầm soát và phát hiện sớm ung thư, vì phương pháp này rất đắt tiền, nó chỉ giúp chẩn đoán đặc hiệu, và chẩn đoán giai đoạn.
Hơn nữa PET/CT cũng không được khuyến cáo trong việc tầm soát ung thư, bởi nếu khuyến cáo thì phương pháp đó phải có lợi ích và không gây hại. Thực tế chụp PET/CT thì có lợi là phát hiện sớm, nhưng chưa có nghiên cứu nào cho thấy không gây hại, vì đây phương pháp mới, chỉ hơn 10 năm thôi. Chúng ta không thể áp dụng rộng rãi mà chưa biết trong tương lai gây hại đến sức khỏe hay không.
Cũng chính vì chưa biết được tác hại trong tương lai như thế nào, bác sĩ chỉ sử dụng y học hạt nhân trong trường hợp biết bệnh nhân đã mắc ung thư, nhằm mục đích tìm xem còn sót ở đâu nữa không, để phục vụ cho việc điều trị, chứ không dùng để tìm ung thư ở một người bình thường.
-Nhưng một số chuyên gia y tế khẳng định, các thuốc phóng xạ trong chẩn đoán và điều trị ung thư đều được đảm bảo tính an toàn theo quy định của Cục an toàn bức xạ?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Vấn đề an toàn bức xạ trong y tế không phải lúc nào cũng có đủ thông tin để đưa ra khuyến cáo. Bản thân những đồng vị phóng xạ đối với cơ thể con người như thế nào, chúng ta phải cần có thời gian nghiên cứu mới có thể đưa ra khuyến cáo.
Y học hạt nhân sẽ như thế nào trong tương lai?
-Vậy bác sĩ đánh giá như thế nào về vai trò của y học hạt nhân trong chẩn đoán, và điều trị ung thư hiện nay?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Y học hạt nhân giống như “ kiềng 3 chân” phối hợp điều trị ung thư gồm: xạ trị, các phương pháp khác (phẫu thuật, hóa trị) và chẩn đoán hình ảnh ( X-quang, CT, MRI…).
Y học hạt nhân là những đồng vị giúp cho việc ghi hình được chính xác hơn theo từng loại tế bào ung thư và cuối cùng là “súng bắn”.
-Không biết việc phát triển y học hạt nhân trong chẩn đoán và điều trị ung thư ở Việt Nam có gặp khó khăn, thách thức gì không, thưa bác sĩ?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Khó khăn lớn nhất hiện nay là đòi hỏi một đội ngũ nhân lực trình độ cao; đầu tư trang thiết bị khá tốn kém và cũng chỉ dành cho những trung tâm ung thư cao cấp. Chúng ta không thể sử dụng y học hạt nhân trong điều trị ung thư một cách phổ cập.
Phát triển y học hạt nhân trong chẩn đoán và điều trị ung thư không chỉ khó khăn về mặt tài chính, mà còn công tác đào tạo nhân lực cũng như nguồn bệnh đủ để phát huy hiệu quả của máy hay không. Nếu các bệnh viện từ nhỏ đến lớn đều đầu tư phát triển y học hạt nhân thì sẽ không hiệu quả.
-Theo bác sĩ, trong tương lai của y học hạt nhân sẽ như thế nào trong việc chẩn đoán và điều trị ung thư?
-TS-BS Lê Tuấn Anh: Theo tôi, trong tương lai, y học hạt nhân sẽ là 1 trong những phương pháp chủ đạo trong điều trị ung thư.
Bên cạnh, những đồng vị phóng xạ của y học hạt nhân thì ngành tế bào và sinh học phân tử cũng phát triển rất nhanh. Y học hạt nhân được hiện ở cấp độ tế bào, nhưng ngành sinh học phân tử phát hiện những bất thường ở cấp độ về gen, cấp độ protein.
Vì thế không thể nói dùng y học hạt nhân không mà không dùng chẩn đoán tế bào, sinh học phân tử mà cả 2 cùng kết hợp với nhau giúp cho ngành ung thư phát triển.
Cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi này!