Deepfake trong văn hóa giải trí: Đối mặt hay sống chung?

Cùng với sự phát triển của AI, deepfake hiện đã có thể “tái tạo” gương mặt và biểu cảm của bất kỳ ai gần như hoàn hảo, khác xa các thủ thuật cũ vốn hay để lại sai sót dễ nhận biết.

Nếu AI là chiếc “hộp công cụ” khổng lồ phục vụ y tế, giáo dục, tài chính hay giải trí, thì deepfake là một “món đồ” trong đó, dùng thuật toán học sâu để giả mạo hình ảnh, giọng nói và video giống thật đến mức khó phân biệt. Chính vì thế, deepfake vừa mở ra khả năng sáng tạo mới trong văn hóa giải trí, vừa đặt ra nhiều lo ngại về ranh giới thật - giả trong đời sống số.

“

Deepfake (ghép "deep learning" và "fake" trong tiếng Anh) là phương tiện tổng hợp đã được điều khiển bằng kỹ thuật số để thay thế chân dung của người này bằng chân dung của người khác.

(Wikipedia)

Ban đầu, công nghệ này được xem là phương tiện “hồi sinh” các diễn viên đã khuất. Ví dụ như trong phim Star Wars: Rogue One (2016), nữ diễn viên quá cố Carrie Fisher vai công chúa Leia đã được tái hiện sống động nhờ vào phương thức tương tự “deepfake”. Năm 2022, Disney với sự cho phép của diễn viên James Earl Jones đã tái tạo giọng nói của ông cho vai Darth Vader huyền thoại nhờ vào AI.

Tại Việt Nam, deepfake ban đầu xuất hiện như một một trò đùa công nghệ trên mạng xã hội, nhưng chất lượng nhanh chóng được cải thiện. Tới nay, nó đã xuất hiện trong mọi ngóc ngách của làng giải trí.

Deepfake một cách chủ ý trong âm nhạc, giải trí

Đan Trường là ca sĩ Việt đầu tiên đưa 100% hình ảnh tạo bằng AI vào MV với Em ơi ví dầu ra mắt năm 2024. MV Bức tranh Đại Việt của đạo diễn Phạm Vĩnh Khương cũng được thực hiện bởi cùng phương pháp, nhằm minh họa ca khúc Nam Quốc Sơn Hà do DTAP sáng tác, thể hiện bởi Phương Mỹ Chi và Erik. Theo tiết lộ của ekip, chi phí thực hiện MV chỉ khoảng 3 triệu đồng, thay vì hàng tỉ đồng do không cần đến máy quay, máy tính hay bất kỳ phần mềm chuyên nghiệp nào.

Giữa năm 2025, nhạc sĩ Thành Công bất ngờ tung một abum gồm 15 ca khúc được AI sáng tác - từ giai điệu, lời cho đến phong cách thể hiện. Tất cả những điều ông đã làm là lên ý tưởng, soạn câu lệnh, nhập vào công cụ Suno AI và nhận thành quả chỉ trong vài phút, sau đó điều chỉnh thêm. Đặc biệt, ca sĩ Ann với MV Làm sao nói yêu anh (2023) là ca sĩ ảo đầu tiên tại Việt Nam, được tạo ra hoàn toàn bằng AI kết hợp kỹ xão âm thanh.

Ở lĩnh vực điện ảnh, phim Chốt đơn cho biết đã sử dụng công nghệ CGI lẫn AI để thay thế gương mặt của hoa hậu Thùy Tiên do cô đang bị khởi tố. Công chiếu vào tháng 3 năm nay, phim Quỷ nhập tràng cũng dùng AI để sáng tác và thể hiện bài nhạc phim Hoang tưởng đêm khuya.

Đáng tiếc, hầu hết những sản phẩm có ứng dụng AI trên đều nhận phản hồi tiêu cực. Hình ảnh của Đan Trường trong MV Em ơi ví dầu bị chê “giả”, bối cảnh đồng quê không thuyết phục. MV Bức tranh Đại Việt thì đầy sạn trong khâu tạo hình, lỗi không thể đếm hết. Gương mặt của nữ chính phim Chốt đơn khi chiếu rạp vẫn giống Thùy Tiên và đôi khi trông như những người khác nhau xuyên suốt bộ phim. Ca khúc Hoang tưởng đêm khuya thì bị nhận xét “đơ”, “không cảm xúc”.

Khi deepfake là công cụ lừa đảo

Deepfake là con dao hai lưỡi. Về mặt tích cực, nó làm giàu trải nghiệm điện ảnh hay âm nhạc. Nhưng mặt khác, nó dễ bị lợi dụng để mạo danh nghệ sĩ, gắn họ với quảng cáo lừa đảo hoặc phát ngôn sai lệch. Trên mạng xã hội, nhiều video giả mạo các chính trị gia, người nổi tiếng đã và đang lan truyền với tốc độ chóng mặt, khiến công chúng hoang mang về tính xác thực.

Tháng 6 năm nay, Khắc Việt đã bức xúc lên tiếng sau khi phát hiện một clip quảng cáo lừa đảo sử dụng công nghệ deepfake, trong đó giọng nói và khuôn mặt người trong clip giống anh tới 90%. Clip này được dùng để quảng bá cho hình thức cờ bạc, khiến nam ca sĩ phải cảnh báo công chúng rằng anh không hề tham gia hay ủng hộ bất kỳ hoạt động bất hợp pháp nào. Sơn Tùng M-TP, HIEUTHUHAI, Quân A.P, Ngô Kiến Huy và Phương Mỹ Chi cũng bị ghép mặt vào những hình ảnh nhạy cảm, không đúng sự thật.

“

Theo báo cáo Identity Fraud Report được công bố vào năm ngoái, số vụ deepfake phát hiện ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã tăng 1.530% từ năm 2022 đến năm 2023. Trong đó, Việt Nam cao nhất khu vực: 25,3% (sau là Nhật với 23,4%). Bên cạnh đó, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cũng cho biết khoảng 0,45% người dùng điện thoại thông minh tại Việt Nam là nạn nhân của lừa đảo qua mạng với tổng thiệt hại 18.900 tỉ đồng chỉ trong năm 2024. Mặc dù chưa có con số cụ thể cho lừa đảo bằng deepfake nhưng con số này đã cho thấy mức độ rủi ro là rất lớn.

Hệ quả pháp lý

Trước hết, deepfake xâm phạm trực tiếp quyền nhân thân của nghệ sĩ - gồm quyền hình ảnh, giọng nói, danh dự, nhân phẩm. Theo Bộ luật Dân sự Việt Nam, cá nhân có quyền yêu cầu gỡ bỏ, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Ở bình diện hình sự, nếu deepfake được dùng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tống tiền hoặc bôi nhọ, người thực hiện có thể bị truy cứu theo tội danh tương ứng trong Bộ luật Hình sự.

Mặc dù vậy, pháp luật Việt Nam hiện chưa có điều khoản riêng cho hình thức lừa đảo liên quan đến deepfake, khiến việc xử lý còn lúng túng. Cơ quan chức năng thường phải tự điều chỉnh bằng các điều luật khác về công nghệ thông tin, an ninh mạng, hoặc quyền tác giả để bảo vệ nạn nhân. Trên thế giới, nhiều nước đã bắt đầu ban hành quy định riêng biệt. Ví dụ như Mỹ, Hàn Quốc và Trung Quốc đều đã có luật xử lý việc phát tán deepfake khiêu dâm hoặc chính trị.

Deepfake không phải trào lưu mà là một phần tất yếu của cuộc chơi công nghệ. Để sống chung với nó, ngành văn hóa - giải trí không thể né tránh, mà phải chủ động định hình luật chơi. Cần tạo một hành lang pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền hình ảnh và danh dự của nghệ sĩ. Các nhà sản xuất phải minh bạch khi dùng AI, còn nghệ sĩ thì học cách tận dụng công nghệ thay vì sợ hãi nó. Quan trọng nhất, khán giả phải “tỉnh táo”, tự tăng cường kiến thức lẫn nhận thức để nhận diện, hoài nghi và chọn lọc nội dung - thay vì tin mọi thứ xuất hiện trên màn hình.

Nhiều chuyên gia cảnh báo, Deepfake chắc chắn sẽ không biến mất, và vấn đề không phải chống lại, mà biến nó thành công cụ phục vụ sáng tạo và giữ vững niềm tin nơi công chúng.

Chí Thiện