Trẻ em thừa cân - đừng tạo những ‘em chã’ cho tương lai

Vào ngày 10.9.2025, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đã công bố báo cáo "Xoay chuyển tình thế về thừa cân ở trẻ em tại Đông Á và Thái Bình Dương – Xây dựng môi trường thực phẩm tốt hơn cho trẻ em". Báo cáo này như một hồi chuông cảnh tỉnh, nhấn mạnh rằng tình trạng thừa cân và béo phì ở trẻ em trong khu vực đã tăng gấp đôi trong hai thập kỷ qua, khiến Đông Á và Thái Bình Dương trở thành "tâm chấn" của cuộc khủng hoảng dinh dưỡng toàn cầu.

Với hơn 113 triệu trẻ em đang sống với tình trạng thừa cân hoặc béo phì, khu vực này chiếm tới một phần tư tổng số trẻ em thừa cân trên thế giới. Việt Nam, một quốc gia đang phát triển nhanh chóng, không nằm ngoài vòng xoáy này. Báo cáo chỉ rõ rằng, tại Việt Nam, cứ năm trẻ em từ 5-19 tuổi thì có một trẻ bị thừa cân hoặc béo phì, tỷ lệ lên tới 27% ở khu vực đô thị. Nếu không có hành động kịp thời, con số này có thể đẩy lên thêm 2 triệu trẻ em bị béo phì trong tương lai gần - một con số khiến ai cũng phải giật mình!

Thực trạng thừa cân ở trẻ em Việt Nam đang ở mức đáng báo động, phản ánh sự chuyển dịch nhanh chóng từ thiếu dinh dưỡng sang dư thừa calo. Theo dữ liệu từ UNICEF, tỷ lệ trẻ em thừa cân ở Việt Nam đã tăng vọt từ mức dưới 10% cách đây hai thập kỷ lên hơn 20% hiện nay, đặc biệt ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Nguyên nhân chính nằm ở sự đô thị hóa nhanh chóng, sự bùng nổ của thức ăn nhanh, đồ uống có đường và lối sống ít vận động. Trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian cho màn hình điện thoại, máy tính thay vì hoạt động ngoài trời. Hơn nữa, quảng cáo thực phẩm không lành mạnh nhắm đến trẻ em tràn lan trên mạng xã hội và truyền hình, khiến chúng dễ bị cuốn vào vòng lặp tiêu thụ calo rỗng.

Ở nông thôn, dù tỷ lệ thấp hơn, nhưng sự xâm nhập của thực phẩm chế biến sẵn cũng đang làm thay đổi chế độ ăn truyền thống. Kết quả là, Việt Nam đang đối mặt với "gánh nặng kép" dinh dưỡng: vừa còn tồn tại suy dinh dưỡng ở một số vùng sâu, vừa bùng nổ thừa cân ở đô thị.

Tình trạng này không chỉ giới hạn ở Việt Nam mà còn lan rộng ở các nước láng giềng. Tại Thái Lan, tỷ lệ trẻ em từ 5-19 tuổi thừa cân đạt 22.4% vào năm 2022, trong đó 15.8% bị béo phì, tăng 2.5 lần so với năm 2000. Còn ở Malaysia, con số này còn cao hơn, với 36.3% trẻ thừa cân và 16.0% béo phì trong cùng nhóm tuổi, và hơn 30% trẻ từ 5-17 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì vào năm 2022.

Nhìn xa hơn, những nguy cơ sức khỏe đối với thế hệ trẻ Việt Nam sau 10-15 năm nữa sẽ trở nên nghiêm trọng, kéo theo gánh nặng khổng lồ cho xã hội. Trẻ em thừa cân hôm nay sẽ là người lớn béo phì mai sau, với nguy cơ cao mắc các bệnh mãn tính như tiểu đường loại 2, bệnh tim mạch, cao huyết áp và thậm chí ung thư.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thừa cân ở trẻ em tăng gấp đôi nguy cơ mắc bệnh tim ở tuổi trưởng thành, và có thể giảm tuổi thọ trung bình từ 5-10 năm. Ở Việt Nam, với dân số trẻ và tốc độ già hóa nhanh, điều này đồng nghĩa với một "quả bom nổ chậm" về y tế công cộng. Sau 10-15 năm, thế hệ sinh sau năm 2010 có thể phải đối mặt với tỷ lệ tiểu đường tăng vọt lên 15-20%, theo ước tính từ các nghiên cứu tương tự.

Gánh nặng kinh tế sẽ khổng lồ: chi phí điều trị bệnh mãn tính có thể chiếm tới 5-7% GDP quốc gia, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới. Xã hội Việt Nam sẽ phải gánh chịu sự suy giảm năng suất lao động, khi lực lượng trẻ – động lực phát triển kinh tế – bị kìm hãm bởi bệnh tật. Hơn nữa, thừa cân còn ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, dẫn đến trầm cảm, tự ti và giảm chất lượng cuộc sống. Nếu không hành động, Việt Nam có nguy cơ lặp lại sai lầm của các nước phát triển, nơi béo phì đã trở thành dịch bệnh quốc gia.

Tại Thái Lan, trẻ em béo phì có 38% nguy cơ cao huyết áp, 26% hội chứng chuyển hóa và 49% gan nhiễm mỡ không do rượu, dẫn đến chi phí kinh tế từ thừa cân và béo phì lên tới 1.52% GDP (8.3 tỷ USD) năm 2019, dự kiến tăng lên 2.89% GDP (21.1 tỷ USD) vào năm 2030, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế với chi phí chăm sóc sức khỏe tăng vọt và giảm năng suất lao động. Ở Malaysia, tình trạng tương tự với chi phí kinh tế 1.55% GDP (5.7 tỷ USD) năm 2019, dự báo lên 2.48% GDP (13.7 tỷ USD) năm 2030, kèm theo gánh nặng từ mất mát năng suất do tử vong sớm và nghỉ việc, ước tính 7.5 tỷ ringgit Malaysia hàng năm.

Để ngăn chặn thảm kịch này, các bậc cha mẹ trẻ từ 20-35 tuổi – nhóm đang nuôi dạy thế hệ tương lai – cần hành động ngay lập tức. Trước hết, hãy xây dựng chế độ ăn lành mạnh tại gia đình: ưu tiên rau củ, trái cây, protein từ nguồn tự nhiên như cá, thịt nạc và hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt có gas. Cha mẹ nên làm gương bằng cách nấu ăn tại nhà, tránh để trẻ tiếp xúc với quảng cáo thực phẩm kém lành mạnh.

Thứ hai, khuyến khích vận động thể chất: dành ít nhất 60 phút mỗi ngày cho trẻ chơi thể thao, đi bộ hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời. Có thể bắt đầu từ việc hạn chế thời gian màn hình dưới 2 giờ/ngày và khuyến khích trẻ tham gia câu lạc bộ thể thao ở trường.

Thứ ba, giáo dục dinh dưỡng từ sớm: dạy trẻ đọc nhãn thực phẩm, hiểu về calo và dinh dưỡng cân bằng. Cha mẹ có thể tham gia các chương trình cộng đồng của UNICEF hoặc Bộ Y tế để học hỏi.

Cuối cùng, phối hợp với trường học và cộng đồng để thúc đẩy môi trường lành mạnh, như yêu cầu trường cung cấp bữa ăn dinh dưỡng và cấm bán đồ ăn vặt không lành mạnh gần trường. Những hành động nhỏ này, nếu được thực hiện nhất quán, có thể đảo ngược xu hướng thừa cân, bảo vệ sức khỏe thế hệ trẻ và giảm gánh nặng cho xã hội Việt Nam.

Báo cáo của UNICEF không chỉ là cảnh báo, mà còn là lời kêu gọi hành động. Với sự tham gia của cha mẹ trẻ, chúng ta có thể xây dựng một Việt Nam khỏe mạnh hơn, nơi trẻ em phát triển toàn diện mà không bị đè nặng bởi gánh nặng thừa cân. Đã đến lúc hành động, trước khi quá muộn.

Vũ Mạnh Cường