SME Việt Nam phải làm gì để tránh kết cục ‘số hóa’ mà không ‘hóa số’ thành công?
Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tại Việt Nam đã bước vào cuộc đua chuyển đổi số, nhưng phần lớn chỉ tập trung vào việc áp dụng công cụ mà thiếu chiến lược rõ ràng, dẫn đến kết cục “số hóa” mà không “hóa số".
Trước bối cảnh nhiều SME đang loay hoay giải quyết bài toán chuyển đổi số bền vững, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền, Giám đốc Trung tâm AI - Viện Công nghệ và Chuyển đổi số, nhà đồng sáng lập AI Factory.
Theo khảo sát năm 2024 của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ), chỉ khoảng 12% SME ở Việt Nam từng thử nghiệm ứng dụng AI. Đến nay, “bức tranh” ứng dụng AI trong khối doanh nghiệp này đã thay đổi như thế nào, thưa ông?
- Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Nhìn vào “bức tranh” ứng dụng AI của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam, có thể thấy một năm qua đã có sự thay đổi đáng kể. Nếu như năm 2024 chỉ khoảng 12% doanh nghiệp SME từng thử nghiệm, thì sang năm 2025, con số này đã tăng lên đến 19%.
Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp nhỏ xem AI là khoản đầu tư công nghệ hàng đầu. Một nghiên cứu của CPA Australia cho biết, 47% doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam đã sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ ra quyết định kinh doanh. Những dấu hiệu này cho thấy một xu hướng chuyển dịch tích cực, từ chỗ AI còn xa lạ, nay nhiều doanh nghiệp đã chủ động tìm hiểu và mạnh dạn ứng dụng.
Động lực chính thúc đẩy chuyển biến này trước hết phải đến từ áp lực cạnh tranh và cơ hội thị trường. Trong bối cảnh thương mại điện tử, thanh toán số bùng nổ, buộc doanh nghiệp nhỏ phải “số hóa” để “không bị bỏ lại phía sau”. Thông điệp “chuyển đổi số hay là chết” giờ đây không còn là khẩu hiệu suông, nó phản ánh thực tế khắc nghiệt rằng nếu chậm chân, doanh nghiệp nhỏ sẽ mất lợi thế vào tay đối thủ nhanh nhạy hơn.
Tuy nhiên, “bức tranh” này không chỉ có “gam sáng”. Tỷ lệ SME duy trì ứng dụng AI sau 6 tháng vẫn chưa đến 4%, và số SME có thể gắn AI thường xuyên vào hoạt động kinh doanh sau một năm còn rất thấp.
Nghĩa là, đa số khối doanh nghiệp này mới dừng lại ở mức “thử nghiệm”, chưa chuyển được sang ứng dụng sâu rộng và bền vững. Nói cách khác, nhiều doanh nghiệp đã nhập cuộc, nhưng để duy trì và tạo ra kết quả thực chất, hiện vẫn có rất ít.
Nghĩa là trong cuộc chạy đua công nghệ để “không bị bỏ lại phía sau”, có những trường hợp SME đã “số hóa” nhưng không “hóa số” thành công?
- Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Thực tế ghi nhận không ít trường hợp SME đã “số hóa” nhưng không “hóa số” thành công. Bộ Khoa học và Công nghệ từng nêu tỷ lệ thành công chưa tới 5% sau một năm ở các doanh nghiệp nhỏ và vừa đã thử nghiệm AI. Chuyển đổi số thất bại không phải chuyện hiếm, ngay cả khi doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ.
Có nhiều nguyên nhân khiến một doanh nghiệp số hóa mà không “hóa số” thành công. Trước hết là do thiếu chiến lược và lộ trình phù hợp. Trong đó, đến 80% SME thất bại trong chuyển đổi số là do quyết định vội vàng khi chưa có kế hoạch rõ ràng.
Nhiều doanh nghiệp khi nghe khẩu hiệu “chuyển đổi số hay là chết” liền nhảy vào mua công nghệ mà chưa chuẩn bị dữ liệu, quy trình hay con người. Tôi từng thấy có những công ty nhỏ mua hẳn một hệ thống phần mềm quản lý đắt tiền, nhưng nhân viên không được đào tạo dùng, quy trình cũ không thay đổi, kết quả là phần mềm bỏ xó sau vài tháng. Điều này cho thấy công nghệ tốt đến mấy, nếu triển khai sai cách cũng dẫn tới thất bại.
Nguyên nhân kế tiếp là hạn chế về nguồn lực và năng lực nội tại. Thông thường, doanh nghiệp nhỏ có nguồn lực mỏng, ngân sách ít ỏi, trong khi chuyển đổi số đòi hỏi đầu tư không chỉ tiền bạc mà cả thời gian, nhân sự. Thực tế, nhân viên tại nhiều công ty còn thích dùng cách làm thủ công cũ hơn là công cụ mới, nên nếu lãnh đạo không kiên trì, dự án “số hóa” sẽ bị chính con người chống lại một cách thầm lặng.
Một lý do sâu xa khác là hiểu lầm về chuyển đổi số. Nhiều doanh nghiệp nghĩ rằng “số hóa” chỉ là mua phần mềm về dùng, nhập mọi báo cáo lên hệ thống... Trong khi đó, chuyển đổi số thực sự đòi hỏi thay đổi từ tư duy lãnh đạo tới văn hóa doanh nghiệp. Nếu chỉ “số hóa nửa vời” mà không tái cấu trúc quy trình, không ra quyết định dựa trên dữ liệu thì cũng không tạo ra giá trị mới.
Liệu những thất bại đó có phải là lý do dẫn đến tâm lý ngần ngại của các doanh nghiệp nhỏ và vừa khi tham gia chuyển đổi số?
- Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Quả thật, những câu chuyện “số hóa hụt” đã góp phần tạo ra tâm lý e dè trong giới SME. Một phần vì họ nhìn vào thất bại của các doanh nghiệp trước đó và lo ngại về hiệu quả của chuyển đổi số. Doanh nghiệp nhỏ vốn dòng tiền ít, nghe nói chuyển đổi số phải đầu tư hàng trăm triệu hay cả tỷ đồng thì sợ “tiền mất tật mang”.
Họ hình dung viễn cảnh xấu nhất: bỏ tiền ra mua phần mềm, triển khai lỉnh kỉnh rồi doanh thu không tăng, lại ôm thêm khoản lỗ. Thêm vào đó, thiếu tin tưởng vào hiệu quả công nghệ cũng làm họ do dự. Không ít lãnh đạo kiểu cũ chưa tin “máy móc có thể làm tốt hơn con người”.
Tâm lý này càng trở nên rõ rệt khi thiếu đi những câu chuyện thành công để tạo động lực và truyền cảm hứng. Doanh nghiệp nhỏ thường “nhìn nhau”, thấy đối thủ thành công thì mới dám làm. Nhưng hiện nay, số câu chuyện thành công nhờ AI, chuyển đổi số còn hiếm, trong khi con số “chỉ 5% thành công” hay “48% bỏ cuộc giữa chừng” lại lan rộng, tạo hiệu ứng sợ hãi khiến nhiều doanh nghiệp ngần ngại bước vào.
Tâm lý ngần ngại không có nghĩa SME phủ nhận chuyển đổi số, mà cho thấy họ cần được thuyết phục và hỗ trợ thêm. Nếu có nhiều tấm gương thành công, kiến thức rõ ràng và cách thức giảm rủi ro hợp lý, họ sẽ dần tự tin hơn. Khi đó, nỗi sợ sẽ biến thành động lực: Chậm thì tụt lại, nhưng nhanh mà thiếu sự chuẩn bị cũng nguy, nên doanh nghiệp cần một chiến lược thông minh, được thiết kế và triển khai theo lộ trình rõ ràng.
Vậy khi đứng giữa hai lựa chọn“không chuyển đổi số cũng chưa chắc đã chết ngay” và chuyển đổi số với khả năng thất bại sẽ đem lại những thiệt hại nặng nề “tiền mất tật mang” cho doanh nghiệp, theo ông, chủ doanh nghiệp nên đưa ra lựa chọn như thế nào?
- Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Đúng là đôi khi “không chuyển đổi số cũng chưa chắc đã chết ngay” ít nhất là trong ngắn hạn. Có doanh nghiệp nhỏ hoạt động ngách truyền thống, khách hàng quen, dù không áp dụng công nghệ gì mới họ vẫn có thể duy trì hoạt động doanh nghiệp. Những trường hợp này có thể vô tình tạo ảo tưởng rằng “mình không số hóa cũng chẳng sao”.
Tuy nhiên, đó là cái bẫy nguy hiểm về dài hạn. Bởi lẽ thị trường luôn thay đổi, đối thủ rồi sẽ ứng dụng công nghệ để phục vụ khách tốt hơn, khách hàng trẻ tuổi quen mua sắm trực tuyến nhiều hơn. Doanh nghiệp “bình chân như vại” hôm nay có thể dẫn tới ngày mai tụt hậu không kịp trở tay.
Thực tế như tôi nêu, nhiều doanh nghiệp chậm đổi số giờ chẳng khác nào “chiến binh dao găm” ra trận gặp đối thủ trang bị súng đạn hiện đại. Kết cục thua thiệt chỉ là vấn đề thời gian. Vậy nên tôi muốn nhấn mạnh lại thất bại của người đi trước không phải để dập tắt ý chí chuyển đổi số, mà để những người đi sau làm tốt hơn. Doanh nghiệp nhỏ cần nhìn vào đó để tránh lặp lại sai lầm, chứ không nên xem đó là lý do để dừng bước.
Tóm lại, có nhiều câu chuyện “số hóa thất bại” ở doanh nghiệp nhỏ và vừa, từ việc triển khai hệ thống mới xong hiệu quả kinh doanh “không khá hơn mấy”, cho đến việc ngưng sử dụng giải pháp số sau một thời gian vì mục tiêu đề ra không đạt được. Nguyên nhân chính thường nằm ở thiếu chuẩn bị toàn diện, kỳ vọng chưa thực tế, nguồn lực hạn chế và con người chưa sẵn sàng. Tuy nhiên, mỗi thất bại đều mang lại bài học giúp doanh nghiệp hiểu rằng chuyển đổi số không chỉ là câu khẩu hiệu.
Để chuyển đổi số bền vững, các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần làm gì trong giai đoạn đầu để xây dựng chiến lược và lộ trình đồng bộ?
- Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Từ thực trạng chuyển đổi số của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong những năm gần đây, nhóm doanh nghiệp này cần đẩy mạnh ứng dụng AI một cách có kế hoạch, có phương pháp ngay từ đầu, thay vì làm kiểu ngẫu hứng hay chạy theo phong trào.
Doanh nghiệp cần bắt đầu bằng câu hỏi “Mình muốn đạt được gì nhờ chuyển đổi số?”. Ngay ở bước xác định tầm nhìn, các nhà lãnh đạo cần hình dung doanh nghiệp sẽ vận hành ra sao trong 5-10 năm tới với công nghệ và chuẩn bị tâm thế dẫn dắt sự thay đổi liên tục. Đây là bước xây dựng ý chí và văn hóa: cam kết rằng công ty sẽ luôn học hỏi cái mới và sẵn sàng thay đổi cách làm.
Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần xây dựng lộ trình rõ ràng và cơ chế giám sát hiệu quả. Cùng với đó, SMEs cần tập trung “số hóa” tài liệu, hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu có cấu trúc. Mỗi bước chuyển đổi cần có bộ chỉ số đánh giá như tỷ lệ số hóa, mức độ hài lòng khách hàng…. Quan trọng là thiết lập đội ngũ giám sát và điều chỉnh kịp thời để đảm bảo tiến độ đạt mục tiêu.
Chuyển đổi số bền vững là khi doanh nghiệp hình thành năng lực tự tiến hóa, chủ động ứng dụng công nghệ mới. Khi AI và công nghệ khác thay đổi, tư duy số sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh.
Hiện nay có những chính sách hỗ trợ nào từ Chính phủ, hiệp hội, các quỹ, tổ chức… để SME có thể tận dụng, thưa ông?
Chuyên gia Nguyễn Văn Tuyền: Trong những năm qua, chính phủ đã ban hành chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025 tầm nhìn 2030 cùng Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017 và Nghị định 80/2021/NĐ-CP, tạo hành lang pháp lý và ưu đãi về tín dụng, thuế, đào tạo. Nổi bật là chương trình SMEdx (2021-2025) do Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) chủ trì, cung cấp tư vấn, nền tảng công nghệ miễn phí hoặc ưu đãi, giúp nhiều doanh nghiệp tăng trưởng rõ rệt.
Bên cạnh đó, SME có thể tiếp cận các quỹ tài chính như Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa cho vay ưu đãi, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia tài trợ dự án công nghệ, hay ưu đãi thuế cho hoạt động nghiên cứu và phát triển. Mạng lưới tư vấn viên và trung tâm hỗ trợ số cũng đang được mở rộng, cùng chương trình “Make in Vietnam” cung cấp giải pháp đóng gói trên OneSME.vn.
Ngoài ra, các hiệp hội trong nước như Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam và các tổ chức quốc tế liên tục tổ chức tập huấn, kết nối và hỗ trợ vốn. Đặc biệt, nhiều sáng kiến hợp tác công – tư với Viettel, CMC, FPT đã mở đường để SME tiếp cận tri thức và công nghệ hiện đại từ các tập đoàn lớn.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
